NƯỚC, THỦY LỢI ĐỂ CHỦ ĐỘNG AN NINH NGUỒN NƯỚC
Ngày 23/5/2026, tại thành phố Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk), trong khuôn khổ Hội thảo - Tọa đàm “Quản lý, sử dụng và xúc tiến đầu tư phát triển tài nguyên nước gắn với nông nghiệp, nông thôn mới và năng lượng xanh miền Trung - Tây Nguyên”, nhiều nội dung đã đặt ra một câu hỏi lớn cho công tác quản lý nhà nước: liệu chúng ta có thể tiếp tục điều hành nguồn nước bằng các hệ thống dữ liệu phân tán và phương thức quản lý truyền thống trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan?
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là đề xuất xây dựng Hệ thống dữ liệu và điều hành tài nguyên nước - thủy lợi theo hướng tích hợp, liên thông và vận hành trên nền tảng dữ liệu lớn (Big Data), do Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia giới thiệu tại hội thảo.
Thách thức không còn nằm ở thiếu dữ liệu, mà ở thiếu năng lực kết nối và điều hành: Trong nhiều năm qua, ngành tài nguyên nước và thủy lợi đã đầu tư đáng kể cho điều tra cơ bản, quan trắc, quy hoạch, giám sát và xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Tuy nhiên, dữ liệu hiện vẫn tồn tại phân tán theo đơn vị quản lý, theo lĩnh vực và theo hệ thống công nghệ khác nhau.
Thực tế hiện nay cho thấy: Dữ liệu tài nguyên nước, thủy lợi, khí tượng thủy văn, vận hành công trình và quy hoạch chưa được tích hợp đồng bộ; Nhiều nguồn dữ liệu có giá trị nhưng chưa được khai thác phục vụ điều hành; Quá trình tổng hợp, phân tích và ra quyết định còn phụ thuộc nhiều vào xử lý thủ công; Công tác cảnh báo sớm và điều phối nguồn nước liên ngành còn gặp khó khăn.
Trong khi đó, hạn hán, thiếu nước, lũ lụt, xâm nhập mặn và suy giảm chất lượng nước đang diễn biến ngày càng phức tạp, đòi hỏi công cụ điều hành nhanh hơn, chính xác hơn và dựa trên dữ liệu thời gian thực.
Chuyển từ “kho dữ liệu” sang “hệ điều hành dữ liệu” cho tài nguyên nước - thủy lợi: Theo định hướng được đề xuất, hệ thống điều hành không chỉ là nơi lưu trữ dữ liệu, mà phải trở thành nền tảng vận hành số của ngành.
Cách tiếp cận được đặt ra gồm ba tầng giá trị:
Tầng 1 - Tích hợp dữ liệu: Kết nối dữ liệu từ điều tra, quan trắc, công trình thủy lợi, viễn thám, mô hình, địa phương và các hệ thống chuyên ngành thông qua API, IoT, ETL và các nền tảng tích hợp dữ liệu hiện đại.
Tầng 2 - Phân tích và mô hình hóa: Chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng Data Lake, Data Warehouse và các công cụ AI để phân tích, mô phỏng và hỗ trợ ra quyết định.
Tầng 3 - Điều hành và chia sẻ: Hình thành các công cụ WebGIS, Dashboard, cảnh báo sớm, bản tin tự động và API chia sẻ dữ liệu phục vụ điều hành đa cấp, đa ngành.
Đây là bước chuyển từ tư duy “có dữ liệu” sang “ra quyết định dựa trên dữ liệu”.
Chủ động nguồn nước phải bắt đầu từ năng lực dự báo và điều hành số: Bài học từ miền Trung - Tây Nguyên cho thấy, ứng phó hạn hán hiệu quả không thể chỉ dựa vào xây thêm hồ chứa hoặc tăng khai thác nguồn nước.
Điều quan trọng hơn là trả lời được các câu hỏi: Thiếu nước ở đâu? Khi nào xảy ra thiếu nước? Thiếu bao nhiêu? Ai bị ảnh hưởng? Điều chỉnh vận hành thế nào để giảm thiệt hại?
Muốn trả lời được các câu hỏi đó cần một hệ thống có khả năng: Giám sát nguồn nước gần thời gian thực; Dự báo hạn hán, thiếu nước; Tính toán cân bằng nước; Đề xuất phương án vận hành công trình; Tự động hóa bản tin điều hành và cảnh báo.
Không chỉ là một dự án công nghệ - đây là hạ tầng số cho quản trị tài nguyên nước: Điểm đáng chú ý của đề xuất là định hướng không xây mới từ đầu, mà kế thừa nền tảng Big Data đã được NAWAPI nghiên cứu và vận hành để mở rộng sang bài toán điều hành tổng hợp tài nguyên nước - thủy lợi.
Lộ trình được đề xuất theo hướng: Năm 2026: hoàn thiện hạ tầng, quy trình dữ liệu, AI mẫu, API và đào tạo; Năm 2027: thí điểm tích hợp dữ liệu và xây dựng các module điều hành; Năm 2028- 2030: mở rộng theo lưu vực, hệ thống công trình và kết nối với các nền tảng của Bộ, địa phương và đơn vị vận hành.
Một vấn đề mở cho quản lý nhà nước: Trong bối cảnh Luật Tài nguyên nước năm 2023, Luật Thủy lợi năm 2017 đang được triển khai và yêu cầu chuyển đổi số ngành ngày càng rõ nét, việc hình thành nền tảng điều hành tài nguyên nước, thủy lợi tích hợp không còn là lựa chọn công nghệ, mà đang dần trở thành điều kiện để bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.
Nếu trước đây quản lý dựa trên báo cáo, thì giai đoạn tới sẽ cần chuyển sang quản trị theo dữ liệu, dự báo và ra quyết định theo thời gian thực.
Đây cũng là thời điểm để các cơ quan quản lý, địa phương, đơn vị khai thác công trình và các đối tác công nghệ cùng xem xét một cách nghiêm túc việc đầu tư cho hạ tầng dữ liệu số của ngành tài nguyên nước, thủy lợi, tạo nền tảng cho phát triển xanh, thích ứng và bền vững trong dài hạn.
Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia (NAWAPI): Dữ liệu đúng - Điều hành chủ động - Quản trị tài nguyên nước, thủy lợi hiện đại.
Một số hình ảnh tại Hội thảo
