Tăng cường năng lực cảnh báo sớm và ứng phó thiên tai tại Việt Nam

Các cơ quan sẽ xây dựng các mô hình cảnh báo lũ, ngập lụt, lũ quét, sạt lở đất với mức độ chi tiết đến cấp xã.

Ngày 28/10, tại trụ sở Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Thiện Tâm (Tập đoàn Vingroup) tổ chức Lễ ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác triển khai “Chương trình tăng cường năng lực cảnh báo sớm và nâng cao năng lực ứng phó nhằm giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra tại Việt Nam” giai đoạn 2026-2030 (Chương trình).

Chủ động hơn nữa trước thiên tai dị thường

Những năm gần đây, thiên tai xảy ra trên diện rộng, thường xuyên gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản. Các khu vực trên cả nước liên tục chứng kiến các hiện tượng thiên tai bất thường: Miền Trung nhiều lần ngập sâu chỉ sau vài giờ mưa lớn; các tỉnh miền núi phía Bắc liên tiếp xảy ra lũ quét và sạt lở sau những trận mưa cường suất cao; Tây Nguyên xuất hiện dông lốc, mưa đá và ngập cục bộ với tần suất dày hơn trước. Ngay cả những địa phương vốn có “kinh nghiệm sống chung với thiên tai” cũng có sự lúng túng trước hình thái khí hậu mới.

Theo Thứ trưởng Lê Trọng Yên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, thiên tai ngày càng diễn biến phức tạp, mạng lưới quan trắc tại một số khu vực còn thiếu; dữ liệu giữa các ngành, địa phương và hồ chứa chưa được kết nối, chia sẻ đồng bộ. Đáng chú ý, dự báo hiện nay vẫn chủ yếu mô tả diễn biến khí tượng, trong khi thông tin tác động cụ thể đến khu dân cư, hạ tầng và người dân còn hạn chế. Thông tin cảnh báo có lúc còn nặng tính chuyên môn, khó hiểu đối với người dân.

“Những hạn chế đó đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động, rủi ro; từ cung cấp thông tin sang hỗ trợ hành động cụ thể. Đây cũng là tinh thần chỉ đạo của Đảng, Nhà nước và đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về chủ động phòng ngừa, lấy bảo vệ tính mạng Nhân dân làm ưu tiên cao nhất, phát huy vai trò của chính quyền cơ sở và ứng dụng khoa học, công nghệ trong phòng, chống thiên tai”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường đánh đánh giá cao "Chương trình tăng cường năng lực cảnh báo sớm và nâng cao năng lực ứng phó nhằm giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra tại Việt Nam” không chỉ hỗ trợ công nghệ mà hướng tới kết nối năng lực dự báo, cảnh báo với công tác quản lý rủi ro và tổ chức ứng phó.

Tại buổi lễ, đại diện ba bên đã ký Biên bản ghi nhớ hợp tác triển khai chương trình. Trong 5 năm (2026-2030), chương trình đặt mục tiêu tăng cường năng lực cảnh báo sớm và khả năng tiếp cận thông tin rủi ro thiên tai chính thống, kịp thời, chính xác của cộng đồng; nâng cao nhận thức, kỹ năng của chính quyền cấp xã và người dân trong chủ động phòng ngừa, ứng phó hiệu quả, góp phần giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản do thiên tai gây ra.

Theo ông Mai Văn Khiêm, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn, giai đoạn 2026-2028, chương trình tập trung hỗ trợ tăng cường năng lực cho Cục Khí tượng Thủy văn, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai; đồng thời thí điểm các mô hình nâng cao năng lực phòng ngừa, giảm nhẹ rủi ro thiên tai tại 5 tỉnh, thành phố: Tuyên Quang, Thái Nguyên, Hà Tĩnh, Đà Nẵng và Đắk Lắk. Tổng kinh phí Quỹ Thiện tâm dự kiến tài trợ cho giai đoạn này là 212 tỷ đồng, còn lại là vốn đối ứng từ Trung ương và địa phương.

Chương trình sẽ nâng cấp Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam (VNDMS) và nền tảng giám sát cấp tỉnh (PDMS), đảm bảo liên thông dữ liệu với Trung tâm điều hành thông minh (IOC). Ngành khí tượng sẽ ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data để nâng độ phân giải dự báo khí tượng hạn 10 ngày xuống mức 1-5 km; xây dựng mô hình cảnh báo mưa thời hạn cực ngắn trước 30 phút đến 3 giờ trong phạm vi 1 km; thiết lập hệ thống dự báo bão chi tiết và mô hình ngập lụt đô thị theo lưu vực. Đặc biệt, bản đồ cảnh báo lũ quét, sạt lở đất sẽ được chi tiết hóa tới tỷ lệ 1:10.000, thí điểm cảnh báo khoanh vùng đến tận thôn, bản.

Chương trình cũng hỗ trợ đầu tư hệ thống tính toán GPU chuyên dụng hiệu năng cao thay thế dàn máy cũ, phục vụ huấn luyện các mô hình AI phức tạp. Trung tâm tác nghiệp sẽ trang bị hệ thống màn hình giám sát 24/7 cho 5 lưu vực sông xung yếu gồm: sông Lô - Gâm, sông Cầu, sông La, Vu Gia - Thu Bồn, sông Ba.

Ở tuyến cơ sở, chương trình sẽ lắp đặt trạm đo mưa tự động tần suất truyền tin 10 phút/lần, đồng thời bổ sung hệ thống pin lưu điện hiện đại cho hơn 200 trạm quan trắc ở miền Bắc, duy trì vận hành từ 10-15 ngày ngay cả khi lưới điện bị cô lập trong bão lũ. Đồng thời, nâng cấp phương tiện ứng phó tại chỗ và điểm tránh trú an toàn tại các xã xung yếu.

Nhằm tăng tính chủ động ứng phó của cộng đồng, chương trình sẽ triển khai nhiều khóa tập huấn cho Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự, cán bộ phụ trách đê điều và lực lượng xung kích cấp xã. Đội ngũ cán bộ cơ sở và trưởng thôn sẽ được hướng dẫn trực tiếp cách lập bản đồ sơ tán, khoanh vùng rủi ro trên nền tảng số. Diễn tập thực chiến sơ tán người dân, tình huống thoát hiểm trong trường học trước thiên tai...

Sang giai đoạn 2029 - 2030, các hoạt động tiếp tục được mở rộng tại các địa phương khác trên cả nước.

Phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan

Về phía Quỹ Thiện Tâm, ông Lý Minh Tuấn - Giám đốc Quỹ chia sẻ: Việc trang bị kiến thức, kỹ năng ứng phó, thông tin cảnh báo dễ tiếp cận và năng lực chủ động phòng tránh có thể giúp cả một cộng đồng vững vàng hơn trước những mùa thiên tai tiếp theo. Đó cũng là lý do Quỹ Thiện Tâm xác định việc chuyển hướng từ “cứu trợ khẩn cấp” sang “chủ động phòng ngừa, cảnh báo sớm”, nhằm mở rộng và nâng tầm trách nhiệm của Quỹ.

“Chúng tôi vẫn tiếp tục đồng hành cứu trợ cho người dân khi khó khăn xảy đến, nhưng đồng thời sẽ nỗ lực đầu tư nhiều hơn cho những giải pháp giúp giảm thiểu nguy cơ, hạn chế tổn thất và tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng ngay từ trước khi thiên tai xuất hiện”, ông Tuấn khẳng định.

Theo ông Nguyễn Văn Tiến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, chương trình được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa các mục tiêu của Đề án “Nâng cao nhận thức cộng đồng và quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng, đến năm 2030” theo Quyết định số 553/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Các hoạt động sẽ tập trung vào ba trọng tâm: nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm thiên tai; tăng cường trang thiết bị phục vụ công tác cảnh báo và ứng phó; và nâng cao năng lực ứng phó, phát huy tính chủ động của người dân trong phòng, chống thiên tai. "Việc chuyển được thông tin cảnh báo thành hành động sớm, cụ thể và hiệu quả của chính quyền và người dân sẽ góp phần xây dựng cộng đồng an toàn, có khả năng chống chịu tốt hơn trước thiên tai", ông Tiến nhấn mạnh.

Để triển khai chương trình hiệu quả, Thứ trưởng Lê Trọng Yên chỉ đạo hai Cục tăng cường phối hợp chuyên môn, hình thành chuỗi thông tin thống nhất từ giám sát, dự báo, cảnh báo đến xác định rủi ro và triển khai phương án ứng phó. Trong đó, Cục Khí tượng Thủy văn tập trung nâng cao chất lượng dự báo, kết nối dữ liệu; Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai gắn thông tin dự báo với đánh giá tác động và yêu cầu chỉ đạo, điều hành.

Với 5 địa phương tham gia chương trình, Thứ trưởng đề nghị các địa phương cần rà soát rủi ro, xác định đúng địa bàn ưu tiên, chủ động cung cấp dữ liệu và tiếp nhận, vận hành các sản phẩm được hỗ trợ. Giải pháp phải phù hợp với đặc điểm từng địa phương, chú trọng năng lực ứng phó ở cấp cơ sở, tập huấn lực lượng và hướng dẫn người dân hành động khi có cảnh báo. Kết quả thí điểm cần được đánh giá thực chất trước khi nhân rộng.

Thứ trưởng cũng đề nghị các đơn vị liên quan cùng Quỹ Thiện Tâm sớm cụ thể hóa Biên bản ghi nhớ thành kế hoạch triển khai, có sự tham gia của địa phương trong quá trình xác định nhu cầu đến tổ chức thực hiện, đánh giá và duy trì hiệu quả.