Giải pháp ‘hồi sinh’ 3 lưu vực sông miền Bắc

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình Thủ tướng Chính phủ Đề án phục hồi nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm tại các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê.

Thông tin do ông Nguyễn Anh Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ ra quyết định và Phát triển tài nguyên nước (Cục Quản lý tài nguyên nước) chia sẻ tại Hội thảo “An ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu: Chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông” do Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 6/11. Mục tiêu đề án nhằm phục hồi toàn diện, bền vững nguồn nước mặt các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê, đưa các dòng sông trở thành các trục không gian xanh, sạch, đẹp, văn minh, hiện đại.

Ưu tiên khơi thông dòng chảy tự nhiên

Theo ông Nguyễn Anh Tú, hạ lưu lưu vực sông Hồng hiện đang đối mặt với những tổn thương nghiêm trọng về môi trường nước. Tình trạng cạn kiệt dòng chảy xuất phát từ nguyên nhân hạ thấp lòng dẫn đáy sông. Trong vòng 20 năm qua, mực nước trên dòng chính sông Hồng sụt giảm phổ biến từ 3-5 m, cục bộ có vị trí hạ sâu tới 15-20 m.

Điều này dẫn đến hàng loạt công trình thủy lợi đầu mối quan trọng như cống Thuần Mỹ, Xuân Quan, Long Tửu và Liên Mạc mất dần khả năng lấy nước tự chảy theo đúng năng lực thiết kế ban đầu. Nguồn nước bổ cập thiếu hụt khiến lưu lượng trên các tuyến sông nhánh không đủ duy trì dòng chảy thường xuyên, tạo thành những túi nước tù đọng và mất dần khả năng tự làm sạch.

Mặt khác, năng lực thu gom xử lý nước thải không theo kịp nhu cầu phát triển. Tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt hiện chỉ đạt trung bình 22-35%. Tỷ lệ các cơ sở sản xuất có hệ thống xử lý nước thải tập trung tại Bắc Hưng Hải mới đạt khoảng 30%, sông Nhuệ - Đáy khoảng 33% và Ngũ Huyện Khê khoảng 50%. Phần lớn các làng nghề truyền thống quy mô hộ gia đình với công nghệ lạc hậu, xen lẫn trong khu dân cư vẫn xả thải trực tiếp ra lòng sông.

Đề án phục hồi nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm tại các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê đặt ra lộ trình toàn diện đến năm 2035. Trong đó, ưu tiên giải pháp tự chảy từ sông chính, đảm bảo lưu lượng cấp từ sông Hồng vào Bắc Hưng Hải đạt đến 120 m³/s, từ sông Đuống vào Ngũ Huyện Khê đạt đến 28 m³/s và từ sông Đáy vào sông Nhuệ - Đáy đạt đến 200 m³/s nhằm duy trì chế độ thủy văn liên tục, tiết kiệm tối đa chi phí vận hành bơm cưỡng bức.

Đề án đặt mục tiêu 100% khu công nghiệp, cụm công nghiệp vận hành trạm xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường; 70% nước thải sinh hoạt đô thị và trên 45% nước thải sinh hoạt nông thôn được thu gom, xử lý bằng công nghệ tập trung hoặc phân tán thích ứng.

Nhằm giải quyết bài toán tài chính, đề án sẽ thí điểm các cơ chế mở, phấn đấu huy động nguồn vốn ngoài ngân sách nhà nước đạt tối thiểu 70% tổng mức kinh phí thực hiện đề án.

Ưu đãi nhà đầu tư theo cơ chế mới

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, đề án đề xuất 6 nhóm giải pháp trọng tâm, kết hợp chặt chẽ giữa biện pháp công trình và phi công trình.

Về mặt hạ tầng xử lý, đề án đặt mục tiêu nâng cấp 13 hệ thống và xây mới 47 trạm xử lý nước thải đô thị, khu dân cư tập trung, cùng hệ thống xử lý cho 120 cụm công nghiệp và 24 khu công nghiệp tại lưu vực sông Nhuệ - Đáy. Tại sông Ngũ Huyện Khê, dự kiến cải tạo 3 hệ thống và đầu tư mới 8 trạm xử lý đô thị/dân cư, 13 cụm công nghiệp và 13 khu công nghiệp. Riêng hệ thống Bắc Hưng Hải tiếp tục đẩy mạnh các dự án theo Quyết định số 4160/QĐ-BNNMT về phát triển thủy lợi đa mục tiêu.

Trong dài hạn, đề án sẽ đầu tư 3 tuyến đập dâng điều tiết chiến lược trên sông Hồng, sông Đuống và sông Đà (đập Thuần Mỹ), kết hợp cải tạo, nạo vét và khơi thông lòng dẫn thoát lũ an toàn. Bên cạnh đó, mạng lưới giám sát được hiện đại hóa với việc nâng cấp 51 trạm quan trắc hiện có và xây mới 8 trạm quan trắc tự động truyền dữ liệu thời gian thực phục vụ hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS).

Đòn bẩy quyết định tính khả thi của đề án nằm ở cơ chế thu hút khu vực tư nhân thông qua phương thức đối tác công tư (PPP). Theo đó, các dự án nạo vét lòng dẫn, xây dựng công trình điều tiết và hạ tầng xử lý nước thải được định hướng áp dụng linh hoạt các mô hình hợp đồng như: xây dựng - chuyển giao (BT), kinh doanh - quản lý (O&M), hoặc xây dựng - thuê dịch vụ - chuyển giao (BLT/BTL).

Đáng chú ý, với các dự án thực hiện theo hình thức BT, giá trị quỹ đất đối ứng ven sông dự kiến được xác định vượt trên 110% tổng mức đầu tư (trường hợp quỹ đất không đủ, dưới 90% sẽ kết hợp bù đắp bằng ngân sách nhà nước). Cùng với cam kết về quỹ đất sạch, chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức 10% trong suốt 15 năm được kỳ vọng sẽ tạo động lực đủ mạnh để các nhà đầu tư lớn đồng hành cùng Nhà nước “hồi sinh” các dòng sông.

Ông Tú nhấn mạnh, để giải quyết căn cơ tình trạng suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước không thể tiếp tục cách làm manh mún, cục bộ theo từng giải pháp đơn lẻ hay chia cắt theo ranh giới hành chính từng đoạn sông, từng địa phương. Thay vào đó, toàn bộ nhiệm vụ phải được triển khai đồng bộ, xuyên suốt toàn lưu vực theo phương châm “làm đến đâu vận hành hiệu quả tới đó”.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đóng vai trò nhạc trưởng điều phối toàn diện, rà soát quy trình vận hành liên hồ chứa lưu vực sông Hồng và vận hành hạ tầng dữ liệu số liên thông. Bộ Xây dựng đảm trách quy hoạch tách riêng hệ thống nước mưa và nước thải đô thị, dành quỹ đất hạ tầng kỹ thuật; Bộ Tài chính cân đối ngân sách và tham mưu cơ chế tín dụng xanh, ODA; Bộ Khoa học và Công nghệ chuyển giao công nghệ xử lý nước tuần hoàn, tái chế bùn thải.

Ở cấp địa phương, UBND các tỉnh, thành phố trực tiếp chỉ đạo công tác bồi thường, bảo đảm bàn giao mặt bằng sạch cho các công trình trọng điểm liên vùng. Cùng với việc chủ động rà soát, bố trí quỹ đất hai bên hành lang sông để đối ứng cho các nhà đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP), chính quyền địa phương phải siết chặt thanh tra, xử phạt nghiêm minh mọi hành vi xả thải trái phép.

Sau khi Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đề án sẽ là cơ sở để các bộ, ngành, địa phương phối hợp triển khai đồng bộ, phù hợp với nguồn lực, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương.