Liên hồ lưu vực sông Hương, sông Kôn - Hà Thanh: Cần một quy trình linh hoạt hơn

Chiều 12/8, Cục Quản lý tài nguyên nước tổ chức cuộc họp tham vấn dự thảo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hương và lưu vực sông Kôn - Hà Thanh. Cục trưởng Châu Trần Vĩnh chủ trì cuộc họp.

Việc sửa đổi hai quy trình vận hành liên hồ chứa được đặt trong bối cảnh mưa, lũ ngày càng khó dự báo, xuất hiện lũ lớn, lũ kép, lũ muộn, trong khi nhu cầu nước mùa cạn tăng. Yêu cầu đặt ra là nâng cao khả năng phòng lũ nhưng đồng thời phải bảo đảm nước cho sinh hoạt, sản xuất và phát điện.

Hạ mực nước đón lũ: Không thể áp một ngưỡng cứng

Đối với lưu vực sông Kôn - Hà Thanh, đại diện Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia - đơn vị tư vấn xây dựng dự thảo Quy trình cho biết, quy trình hiện hành được ban hành tại Quyết định số 936/QĐ-TTg ngày 30/7/2018, điều phối 10 hồ chứa lớn, quan trọng. Dự thảo lần này đề xuất bổ sung đập dâng Phú Phong, nâng tổng số công trình tham gia quy trình lên 11 công trình. 

Việc bổ sung công trình này nhằm thiết lập cơ chế phối hợp đồng bộ giữa Định Bình, Văn Phong, Phú Phong và khu vực hạ du, nhất là trong cấp nước, quan trắc, cung cấp thông tin và xử lý tình huống thiếu nước hoặc mưa, lũ.

Một nội dung quan trọng khác là kéo dài thời gian vận hành mùa lũ từ ngày 1/9 đến hết ngày 31/12, thay cho thời điểm kết thúc ngày 15/12 như hiện nay. Mùa cạn được xác định từ ngày 1/1 đến ngày 31/8. Mùa lũ được chia thành lũ sớm, lũ chính vụ và lũ muộn, phù hợp hơn với thực tế xuất hiện lũ sau giữa tháng 12.

Dự thảo cũng đề xuất hạ mực nước cao nhất trước lũ và mực nước đón lũ tại các hồ Trà Xom 1, Định Bình, Núi Một và Thuận Ninh. Theo tính toán, phương án này có thể tăng tổng dung tích phòng lũ khoảng 25,28 triệu m³, riêng hồ Định Bình tăng khoảng 9,34 triệu m³.

Đối với lưu vực sông Hương, quy trình hiện hành theo Quyết định số 1606/QĐ-TTg ngày 13/11/2019 điều phối 14 hồ, đập. Qua rà soát số liệu tại các trạm Kim Long và Phú Ốc giai đoạn 1978-2025, cơ quan soạn thảo ghi nhận 381 trận lũ trên báo động I và thời gian xuất hiện lũ kéo dài đến cuối tháng 12.

Ba hồ Tả Trạch, Bình Điền và Hương Điền cũng được đề xuất hạ mực nước để tăng dung tích phòng lũ. Riêng hồ Hương Điền có thể tăng khoảng 33,4 triệu m³ khi hạ mực nước cao nhất trước lũ 1 m và khoảng 74,2-79,7 triệu m³ khi hạ mực nước đón lũ thấp nhất 2,5 m.

Những con số trên cho thấy dư địa tăng dung tích phòng lũ khá lớn. Tuy nhiên, hạ mực nước càng sâu thì lượng nước dành cho mùa cạn càng giảm.

Đây là bài toán không dễ giải, bởi dự báo mưa lũ vẫn có độ bất định. Nếu duy trì mực nước thấp trong thời gian dài để chờ một trận lũ lớn nhưng lũ không xuất hiện, nguồn nước có thể bị lãng phí. Ngược lại, nếu tích nước quá cao và lũ đến nhanh, dung tích phòng lũ không đủ sẽ làm gia tăng rủi ro cho hạ du.

Vì vậy, thay vì quy định một mực nước cố định cho mọi thời điểm, quy trình cần phân biệt rõ vận hành bình thường và vận hành trong tình huống bất thường.

Trong điều kiện bình thường, hồ phải tuân thủ mực nước, lưu lượng và thời gian vận hành theo quy định. Khi xuất hiện dự báo mưa lũ lớn hoặc nguy cơ mất an toàn hạ du, cần có cơ chế cho phép hạ mực nước linh hoạt hơn trên cơ sở số liệu quan trắc, dự báo khí tượng thủy văn và tình hình thực tế.

Tuy nhiên, linh hoạt không có nghĩa là chủ hồ được tự quyết định. Mọi điều chỉnh phải nằm trong giới hạn, điều kiện và thẩm quyền được quy định rõ.

Phân cấp phải đi cùng trách nhiệm

Dự thảo bổ sung nội dung về vận hành trong tình huống bất thường, khẩn cấp, nhằm làm rõ tín hiệu, thẩm quyền và trách nhiệm khi xảy ra lũ lớn, lũ lịch sử, lũ vượt tần suất thiết kế, sự cố công trình hoặc hạn hán, thiếu nước nghiêm trọng.

Dự thảo cũng mở rộng thẩm quyền của Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai và Chủ tịch UBND thành phố Huế trong một số tình huống như tích nước cuối mùa lũ, điều chỉnh lưu lượng, thời gian vận hành mùa cạn hoặc xem xét hạ mực nước thấp hơn quy định để tăng dung tích đón lũ.

Cách tiếp cận này có thể giúp rút ngắn thời gian ra quyết định khi diễn biến mưa lũ thay đổi nhanh. Tuy nhiên, phân cấp phải đi cùng trách nhiệm rõ ràng: ai quyết định, căn cứ vào dữ liệu nào, điều kiện nào được kích hoạt và giới hạn ra sao.

Đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai cho rằng: Quy trình cần bám sát đặc điểm lưu vực Kôn - Hà Thanh, nhất là yêu cầu bảo đảm nước cho sản xuất và dân sinh hạ du. Mực nước cần được tính toán theo từng thời kỳ, tránh áp dụng một ngưỡng cứng trong mọi điều kiện.

Tại Huế, yêu cầu bảo đảm an toàn hạ du cũng phải gắn với khả năng cấp nước mùa khô. Việc hạ mực nước để tạo dung tích phòng lũ cần tính đến nhu cầu sử dụng nước và diễn biến nguồn nước từng năm.

Điều này cho thấy hai lưu vực có những yêu cầu chung nhưng điều kiện vận hành không hoàn toàn giống nhau. Do đó, không thể áp dụng máy móc một phương án cho tất cả các hồ.

Không thể chỉ tối ưu phòng lũ, quy trình cần linh hoạt theo thời gian thực

Một vấn đề quan trọng khác là thời điểm tích nước. Trong điều kiện nguồn nước cho phép, hồ cần được vận hành linh hoạt hơn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các mốc thời gian cố định. Tuy nhiên, việc tích nước sớm hay duy trì mực nước cao phải dựa trên dự báo và diễn biến nguồn nước.

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh lưu ý, tại lưu vực sông Hương, nếu hạ mực nước quá thấp ngay từ đầu tháng 9 có thể ảnh hưởng đến cấp nước hạ du. Đây vẫn là thời điểm nhu cầu nước cho sản xuất còn cao, trong khi nếu nguồn nước năm nay thấp, việc dành quá nhiều dung tích cho phòng lũ có thể tạo áp lực cho mùa cạn.

Theo ông Châu Trần Vĩnh, bài toán vận hành không thể chỉ giải quyết một mục tiêu. Khi có nguy cơ lũ lớn, cần ưu tiên an toàn hạ du; nhưng khi nguồn nước khan hiếm, phải bảo đảm nước cho người dân. Trong mọi trường hợp, an toàn tính mạng, tài sản của người dân phải được đặt lên hàng đầu, sau đó là nước sinh hoạt, sản xuất và các nhu cầu thiết yếu khác.

Vì vậy, đơn vị tư vấn cần tính toán nhiều kịch bản thay vì chỉ đưa ra một phương án được coi là “tối ưu”. Các kịch bản phải tính đến lũ lớn, lũ kép, lũ muộn, hạn hán và thiếu nước, đồng thời đánh giá tác động tới toàn hệ thống.

Mục tiêu không phải tìm phương án tốt nhất cho một hồ chứa hay một ngành, mà là phương án hài hòa nhất giữa phòng lũ, cấp nước, phát điện, an ninh năng lượng và an sinh xã hội.

Một nội dung quan trọng khác được đặt ra trong dự thảo là tăng cường hệ thống hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa. Đây là yêu cầu phù hợp khi công tác điều tiết nguồn nước ngày càng cần dựa trên dữ liệu quan trắc, dự báo khí tượng thủy văn và kịch bản nguồn nước.

Thực tế lũ có thể xuất hiện muộn, nhiều đỉnh hoặc thay đổi nhanh. Vì vậy, một quy trình chỉ dựa vào các mốc thời gian cố định sẽ khó đáp ứng đầy đủ diễn biến thực tế.

Trong mùa cạn, dự thảo cũng cho phép điều chỉnh lưu lượng xả về hạ du vào ngày nghỉ, cuối tuần nhưng không quá 50% so với ngày thường, với điều kiện vẫn bảo đảm dòng chảy tối thiểu, nhu cầu nước sinh hoạt, sản xuất, môi trường và không ảnh hưởng đến phòng, chống lũ.

Cục trưởng Châu Trần Vĩnh cho biết, các ý kiến tại cuộc họp sẽ tiếp tục được tiếp thu; những nội dung còn khác nhau sẽ được yêu cầu tính toán lại trên cơ sở tổng thể hệ thống.

Tinh thần sửa đổi quy trình là tăng tính chủ động nhưng không buông lỏng quản lý; tăng tính linh hoạt nhưng không làm mờ trách nhiệm.

Hai quy trình mới chỉ thực sự hiệu quả khi giải quyết được bài toán cốt lõi: khi có lũ, hồ đủ dung tích để bảo vệ hạ du; khi hết lũ, hồ vẫn còn đủ nước cho người dân và các nhu cầu thiết yếu.

"Đó cũng là nguyên tắc cần đặt ở trung tâm khi hoàn thiện quy trình vận hành liên hồ trên lưu vực sông Hương và lưu vực sông Kôn - Hà Thanh, thay vì chỉ tập trung vào việc hạ thêm bao nhiêu mét mực nước hay tăng thêm bao nhiêu triệu mét khối dung tích phòng lũ", Cục trưởng Châu Trần Vĩnh nhấn mạnh.