Vận hành hồ chứa, hài hòa phát triển và bảo vệ hạ du

Vận hành liên hồ chứa sông Hồng cần gắn với phòng, chống thiên tai, quy hoạch hạ tầng và bảo đảm an toàn công trình, hướng tới bảo vệ bền vững toàn vùng hạ du.

Ngày 15/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành Công văn số 11824/BNNMT-TNN, đề nghị các bộ, ngành, địa phương và chủ hồ tổ chức thực hiện hiệu quả Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng. Đáng chú ý, Bộ nhấn mạnh việc vận hành hồ chứa phải gắn với các giải pháp phòng, chống thiên tai, quy hoạch hạ tầng và bảo đảm an toàn công trình, hướng tới bảo vệ lâu dài vùng hạ du.

Bảo vệ đồng bằng sông Hồng cần giải pháp tổng thể

Trước đó, ngày 6/10/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1936/QĐ-TTg về Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng, thay thế các Quyết định số 740/QĐ-TTg năm 2019 và số 922/QĐ-TTg năm 2025. Quy trình gồm 5 chương, 29 điều và 3 phụ lục, có hiệu lực từ ngày 1/11/2026.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, quy trình vận hành liên hồ chứa là giải pháp phi công trình quan trọng nhằm phối hợp hoạt động giữa các hồ, đập, nâng cao hiệu quả phòng, chống lũ cho hạ du trong mùa mưa và sử dụng hợp lý nguồn nước, giảm nguy cơ hạn hán, thiếu nước trong mùa cạn.

Tuy nhiên, vận hành hồ chứa dù hiệu quả cũng không thể thay thế toàn bộ các giải pháp bảo vệ đồng bằng sông Hồng. An toàn vùng hạ du còn phụ thuộc vào hệ thống hạ tầng phòng, chống thiên tai, quy hoạch đô thị, khả năng tiêu thoát nước và mức độ an toàn của các công trình thủy điện, thủy lợi. Vì vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa điều hành hồ chứa với các giải pháp công trình, phi công trình trên toàn lưu vực.

Trên tinh thần đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các bộ, ngành, địa phương và chủ hồ nghiên cứu kỹ quy trình mới, tổ chức thực hiện thống nhất, đồng bộ. Đồng thời, căn cứ chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền, khẩn trương triển khai các giải pháp về hạ tầng, quy hoạch, phòng, chống thiên tai và an toàn công trình. Mục tiêu không chỉ là vận hành đúng quy trình mà phải nâng cao hiệu quả phòng lũ, chủ động nguồn nước mùa cạn và bảo đảm an toàn, bền vững cho đồng bằng sông Hồng.

Vận hành linh hoạt, chủ động phòng lũ và tích nước mùa cạn

Một trong những điểm mới quan trọng của Quy trình 1936 là điều chỉnh các thời kỳ vận hành hồ chứa trong mùa lũ, tạo điều kiện chủ động ứng phó với diễn biến bất thường của thời tiết, đồng thời cân đối giữa nhiệm vụ phòng lũ và tích trữ nước cho mùa cạn.

Theo quy định, mùa lũ kéo dài từ ngày 15/6 đến ngày 31/10, mùa cạn từ ngày 1/11 đến ngày 14/6 năm sau. Thay vì phân chia thành lũ sớm, lũ chính vụ và lũ muộn như trước, quy trình mới xác định các thời kỳ vận hành phù hợp hơn với yêu cầu điều tiết nước.

Trong từng thời kỳ, căn cứ diễn biến thời tiết, mực nước tại các trạm thủy văn và dự báo của Cục Khí tượng Thủy văn, các hồ được chủ động dâng hoặc tích dần mực nước trong giới hạn cho phép. Riêng từ ngày 20/7 đến ngày 21/8, việc vận hành linh hoạt dâng mực nước do Phó Trưởng ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia - Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét, quyết định.

Điểm cốt lõi của sự điều chỉnh này là nâng cao khả năng điều hành theo tình hình thực tế. Khi nguy cơ lũ lớn, các hồ phải bảo đảm dung tích phòng lũ; khi điều kiện cho phép, cần chủ động tích nước để phục vụ mùa cạn. Việc vận hành vì vậy phải tính toán hài hòa giữa an toàn hạ du và yêu cầu bảo đảm nguồn nước trong những tháng tiếp theo.

Đáng chú ý, trước nguy cơ El Niño gây thiếu hụt nguồn nước, quy trình bổ sung cơ chế tích nước sớm. Theo đó, khi có cảnh báo, dự báo xuất hiện El Niño và nguy cơ thiếu nước trên lưu vực, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường xem xét, quyết định cho phép dâng dần mực nước các hồ Sơn La, Hòa Bình, Thác Bà và Tuyên Quang sớm hơn quy định, nhưng không vượt quá cao trình cho phép của từng thời kỳ.

Quy định này tạo cơ sở chuyển từ ứng phó khi thiếu nước xảy ra sang chủ động tích trữ theo dự báo, qua đó nâng cao khả năng bảo đảm nguồn cấp trong mùa khô.

Cùng với đó, việc vận hành các hồ chứa được bổ sung căn cứ theo trạng thái nguồn nước trong các kịch bản nguồn nước trên lưu vực sông Hồng - Thái Bình do Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố. Đây là cơ sở để điều phối nguồn nước phù hợp với khả năng thực tế, ưu tiên cấp nước sinh hoạt, đáp ứng nhu cầu sử dụng nước tối thiểu ở hạ du, đồng thời góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và an toàn hệ thống điện quốc gia.

Quy trình cũng bổ sung yêu cầu bảo đảm cấp nước cho hạ du từ ngày 16/9 đến ngày 31/10, trong thời gian các hồ không thực hiện chế độ cắt, giảm lũ hoặc vận hành bảo đảm an toàn công trình. Qua đó, tăng tính chủ động trong chuẩn bị nguồn nước cho mùa cạn, nhưng vẫn đặt an toàn công trình và vùng hạ du lên hàng đầu.

Rõ trách nhiệm, bảo đảm vận hành thống nhất và an toàn

Bên cạnh đổi mới phương thức điều hành, Quy trình 1936 bổ sung, làm rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý, đơn vị vận hành và chủ hồ, đặc biệt trong xử lý các tình huống bất thường, khẩn cấp, nhằm bảo đảm an toàn công trình và vùng hạ du.

Theo đó, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, với vai trò Phó Trưởng ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, quyết định vận hành các hồ chứa điều tiết, cắt giảm lũ trong tình huống thường xuyên, bất thường, khẩn cấp và khi xảy ra rủi ro thiên tai trên diện rộng.

Đối với những tình huống đặc biệt, Trưởng ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia có thẩm quyền chỉ đạo xử lý sự cố công trình vượt quá khả năng ứng phó của Bộ Công Thương; xem xét, quyết định huy động một phần dung tích hồ Sơn La từ cao trình mực nước lớn nhất thiết kế đến mực nước lớn nhất kiểm tra để cắt lũ cho hạ du.

Riêng hồ Thác Bà, trong thời gian chưa hoàn thành phương án nâng cao năng lực xả lũ kiểm tra, mực nước cao nhất trong mùa lũ không được vượt quá cao trình 56 m, trừ trường hợp huy động dung tích chống lũ cho hạ du hoặc được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Trong thời kỳ từ ngày 16/9 đến ngày 31/10, Bộ trưởng Bộ Công Thương có thẩm quyền xem xét, quyết định việc tích nước vượt cao trình này theo quy định. Công ty Cổ phần Thủy điện Thác Bà có trách nhiệm xây dựng, trình phê duyệt và triển khai phương án nâng cao năng lực xả lũ kiểm tra, bảo đảm an toàn công trình và hạ du.

Để tăng cường phối hợp, Bộ Công Thương chỉ đạo Tập đoàn Điện lực Việt Nam xây dựng quy chế phối hợp vận hành, cung cấp thông tin, số liệu khí tượng, thủy văn và vận hành hồ. Đồng thời, Tập đoàn nghiên cứu, đề xuất phương án tích nước sớm tại các hồ Hòa Bình, Tuyên Quang. Các chủ hồ được xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm trong từng thời kỳ và phải báo cáo kịp thời khi mực nước có nguy cơ vượt giới hạn cho phép.

Nhằm bảo đảm quy trình được triển khai đồng bộ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng, UBND 11 tỉnh, thành phố liên quan, Tập đoàn Điện lực Việt Nam và các đơn vị quản lý, vận hành hồ chứa nghiên cứu kỹ quy định, tổ chức thực hiện thống nhất, thông suốt.

Đặc biệt, các bộ, ngành, địa phương cần chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp công trình, phi công trình theo chức năng, nhiệm vụ, không chỉ giới hạn ở vận hành hồ chứa; kịp thời phản ánh khó khăn, vướng mắc để được hướng dẫn, tháo gỡ.