An ninh nguồn nước phải được bảo đảm cả về lượng và chất

An ninh nguồn nước không chỉ là đủ nước, mà còn phải bảo đảm chất lượng, khả năng tiếp cận, phân bổ hợp lý và chủ động trước các rủi ro. Bài toán an ninh nguồn nước không thể chỉ trả lời câu hỏi “có bao nhiêu nước”. Cơ quan quản lý còn phải biết nước ở đâu? Chất lượng thế nào? Khả năng khai thác ra sao? Có đáp ứng nhu cầu vào đúng thời điểm và có được bảo đảm trước các biến động hay không? Đây cũng là nội dung được các chuyên gia, nhà quản lý trao đổi tại Tọa đàm “An ninh nguồn nước - Từ thực tiễn đến hành động” do Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức. Tọa đàm “An ninh nguồn nước - Từ thực tiễn đến hành động” do Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức. Ảnh: Nguyễn Thủy. Ba trụ cột của an ninh nguồn nước Chia sẻ tại Tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, chuyên gia tài nguyên nước (Đại học Thủy lợi), nhấn mạnh cách tiếp cận an ninh nguồn nước cần được nhìn nhận toàn diện, từ cấp quốc gia, lưu vực đến từng địa phương, trên ba trụ cột chính. Trước hết là bảo đảm số lượng và chất lượng nước cho con người, trong đó ưu tiên các nhu cầu thiết yếu như ăn uống, sinh hoạt, vệ sinh và những yêu cầu trực tiếp liên quan đến đời sống. Điều này có nghĩa nguồn nước không chỉ cần tồn tại về mặt số lượng, mà phải đáp ứng chất lượng cần thiết và người dân phải có khả năng tiếp cận. Trụ cột thứ hai là bảo đảm nước cho phát triển kinh tế - xã hội. Nước là đầu vào của sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, du lịch và nhiều hoạt động kinh tế khác; đồng thời phải đáp ứng yêu cầu về môi trường, hệ sinh thái và các nhiệm vụ liên quan đến quốc phòng, an ninh. Trụ cột thứ ba là bảo đảm an toàn trước các rủi ro và thiên tai liên quan đến nước, nhất là lũ lụt, hạn hán và các sự cố có thể ảnh hưởng trực tiếp đến con người, sản xuất và cơ sở hạ tầng. PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, an ninh nguồn nước cần được nhìn nhận toàn diện, từ cấp quốc gia, lưu vực đến từng địa phương, trên ba trụ cột chính. Ảnh: Tùng Đinh. “Ba yêu cầu này có quan hệ chặt chẽ với nhau. Nếu chỉ bảo đảm được lượng mà không kiểm soát về chất thì nguồn nước vẫn có thể không sử dụng được. Nếu có nước nhưng không đến được nơi cần sử dụng hoặc không có vào đúng thời điểm thì vẫn xảy ra thiếu nước. Ngược lại, lượng nước quá lớn trong một khoảng thời gian ngắn, vượt khả năng điều tiết và tiêu thoát, lại trở thành nguy cơ ngập lụt và thiên tai”, PGS.TS Nguyễn Mai Đăng khẳng định. Vì vậy, “có nước” chưa đồng nghĩa với bảo đảm an ninh nguồn nước. Yêu cầu đầy đủ hơn là có đủ nước, nước đáp ứng chất lượng, có thể tiếp cận ở đúng nơi, đúng thời điểm và được quản lý an toàn trước các biến động. Cách nhìn này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh sức ép đối với tài nguyên nước đang gia tăng. Theo PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, gia tăng dân số làm tăng trực tiếp nhu cầu sử dụng nước. Quá trình đô thị hóa, phát triển công nghiệp, dịch vụ và thay đổi phương thức sản xuất vừa làm tăng nhu cầu khai thác, vừa tạo thêm áp lực đối với chất lượng nguồn nước. Biến đổi khí hậu tiếp tục làm gia tăng tính bất định, khiến tình trạng hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn và các hiện tượng cực đoan khó dự báo hơn. Vì vậy, an ninh nguồn nước không phải trạng thái cố định. Đây là yêu cầu phải được theo dõi, đánh giá và điều chỉnh thường xuyên trên cơ sở diễn biến của nguồn nước và nhu cầu sử dụng. Bảo đảm nguồn nước từ “đủ” đến “an toàn” Nếu số lượng quyết định khả năng đáp ứng thì chất lượng quyết định khả năng sử dụng. TS Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, cho rằng không thể chỉ nhìn vào tổng lượng nước đang có. Khi nguồn nước bị ô nhiễm, xâm nhập mặn hoặc suy giảm chất lượng, dù vẫn còn nước nhưng không đáp ứng được nhu cầu sử dụng thì an ninh nguồn nước vẫn bị đe dọa. Từ yêu cầu bảo đảm cả lượng và chất, công tác quản lý cũng phải được thực hiện đồng bộ ngay từ đầu. Theo ông Khuyến, khai thác phải phù hợp với khả năng của nguồn nước; sử dụng phải tiết kiệm, hiệu quả; đồng thời phải kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm để hạn chế nguy cơ suy giảm chất lượng. Theo ông Khuyến, khai thác phải phù hợp với khả năng của nguồn nước; sử dụng phải tiết kiệm, hiệu quả. Ảnh: Nguyễn Thủy. Thực tế, những nguy cơ này không chỉ đến từ các sự cố lớn mà có thể bắt đầu từ những hoạt động rất nhỏ trong sản xuất và sinh hoạt. Việc sử dụng phân bón hóa học quá mức, xả rác xuống kênh rạch hay không xử lý các giếng khoan cũ, nếu kéo dài và không được kiểm soát, đều có thể làm suy giảm chất lượng nguồn nước, gia tăng chi phí xử lý và thu hẹp khả năng khai thác. Bảo vệ nguồn nước là điều kiện cần, nhưng quản lý chủ động mới là yếu tố quyết định khả năng ứng phó trước rủi ro. Thay vì chờ đến khi thiếu nước, ô nhiễm hoặc phát sinh xung đột giữa các ngành mới xử lý, cơ quan quản lý cần chuyển sang dự báo, cảnh báo và chuẩn bị phương án từ sớm. Trong đó, kịch bản nguồn nước là một công cụ quan trọng. Trên cơ sở đánh giá diễn biến nguồn nước và nhu cầu sử dụng, cơ quan quản lý có thể xác định khả năng đáp ứng trong từng thời kỳ, từ đó chủ động xây dựng phương án khai thác, điều hòa và phân phối phù hợp. Đặc biệt, việc tăng cường công nghệ, dữ liệu và quan trắc tự động để hỗ trợ quyết định phân phối nước chính xác, thay vì chỉ xử lý khi đã phát sinh vấn đề. Muốn quản lý chủ động, trước hết phải có dữ liệu đủ và chính xác. Theo PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, quản lý tài nguyên nước đang ngày càng dựa nhiều hơn vào dữ liệu và các công cụ định lượng. Hệ thống quan trắc, dự báo và công cụ hỗ trợ ra quyết định giúp xác định rõ hơn lượng nước hiện có, diễn biến nguồn nước, nhu cầu sử dụng và nguy cơ thiếu hụt. Cùng với đó, việc kiểm kê, hạch toán tài nguyên nước giúp lượng hóa mức độ khai thác, sử dụng và suy giảm nguồn nước. Khi những yếu tố này được xác định rõ, cơ quan quản lý sẽ có thêm cơ sở để quyết định khai thác ở mức nào, phân bổ ra sao và khu vực nào cần ưu tiên bảo vệ. Xây dựng các tiêu chí, chỉ số đánh giá cụ thể mức độ an ninh nguồn nước tại từng khu vực. Ảnh: Việt Anh. Từ dữ liệu, công tác quản lý có thể chuyển sang đánh giá cụ thể mức độ an ninh nguồn nước tại từng địa bàn. Việc xây dựng các tiêu chí, chỉ số sẽ giúp nhận diện rõ địa phương đang gặp vấn đề ở đâu: thiếu nước, chất lượng suy giảm, khả năng tiếp cận còn hạn chế hay nguy cơ lũ, ngập cao. Xác định đúng điểm yếu cũng là cơ sở để tập trung nguồn lực đúng trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải. Tuy nhiên, quản lý chủ động không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan nhà nước. Nhà nước tạo khuôn khổ và điều phối; doanh nghiệp kiểm soát khai thác, sử dụng và xả thải; người dân cùng tham gia bảo vệ và sử dụng tiết kiệm nguồn nước. Khi trách nhiệm được đặt đúng vào từng chủ thể, các giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước mới có thể đi vào thực tế. Nguyễn Thủy - Tùng Đinh