Sửa quy trình vận hành liên hồ để giảm rủi ro lũ cực đoan

Hai quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba, lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn đang được tính toán sửa đổi theo hướng linh hoạt hơn. Tại cuộc họp tham vấn dự thảo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba và lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn, do Cục Quản lý tài nguyên nước tổ chức ngày 13/8 tại Hà Nội, các chuyên gia cho rằng, hai quy trình vận hành này cần sửa đổi kịp thời đảm bảo mục tiêu kép là điều tiết lũ và đảm bảo cấp nước. Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Châu Trần Vĩnh chủ trì cuộc họp. Ảnh: Nguyễn Thủy. Tạo dung tích đón lũ nhưng không hạ mực nước máy móc Nhìn lại mùa lũ năm 2025, trên lưu vực sông Ba và lưu vực Vu Gia - Thu Bồn đều xảy ra những đợt lũ nghiêm trọng, cực đoan. Trên lưu vực sông Ba, ngày 19/11/2025, mưa lớn kéo dài khiến lưu lượng nước về hồ Sông Ba Hạ tăng nhanh, đạt 16.120 m³/s lúc 16 giờ; tổng lưu lượng xả về hạ du là 16.100 m³/s, cao nhất kể từ khi công trình vận hành. Theo thông tin của cơ quan khí tượng thủy văn, lũ tại trạm Củng Sơn cùng thời điểm đã vượt mức lịch sử năm 1993, gây ngập sâu nhiều khu vực hạ du, chia cắt giao thông và buộc người dân phải khẩn trương sơ tán. Trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn, đợt mưa lũ lịch sử cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2025 đã gây ngập lụt diện rộng, mực nước nhiều trạm vượt báo động 3, khiến đời sống và giao thông của người dân bị đảo lộn nghiêm trọng. Diễn biến cực đoan này đặt các hồ trên lưu vực sông Ba và lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn trước yêu cầu kép: vừa bảo đảm an toàn công trình, vừa giảm lũ và cảnh báo kịp thời cho người dân hạ du. Qua đó cho thấy quy trình vận hành liên hồ chứa trên 2 lưu vực này cần linh hoạt hơn trước tình trạng lũ đến sớm, kết thúc muộn hoặc xuất hiện liên tiếp. Theo dự thảo mà Cục Quản lý tài nguyên nước đưa ra lấy ý kiến, chủ trương là các quy trình này chuyển từ vận hành tương đối cứng theo mùa sang phân chia theo từng thời kỳ, từng hồ hoặc cụm hồ. Theo phương án đang lấy ý kiến, các hồ trên lưu vực sông Ba dành tổng dung tích 277-433 triệu m³ để phòng lũ; khi dự báo trong 24-48 giờ có mưa, lũ lớn, dung tích cắt lũ có thể tăng tối đa khoảng 688 triệu m³. Trên lưu vực sông Ba, dự thảo quy định các mực nước cao nhất trong điều kiện bình thường và bổ sung mực nước đón lũ thấp nhất, nhằm dành dung tích vào giai đoạn rủi ro cao nhưng vẫn có thể tích nước khi nguy cơ giảm. Điểm mới không chỉ là hạ mực nước, mà còn xác định điều kiện khi nào hạ, khi nào dừng và khi nào chuyển sang cắt lũ. Dự thảo kết hợp tín hiệu lưu lượng đến hồ với mực nước tại trạm thủy văn hạ du, tránh quyết định theo một ngưỡng đơn lẻ. Nếu một đợt lũ vừa kết thúc nhưng tiếp tục có dự báo lũ mới, các hồ có thể tái tạo dung tích đón lũ, chủ động ứng phó với lũ kép hoặc nhiều đợt lũ liên tiếp. Cách tiếp cận này hạn chế việc hồ chuyển chế độ chỉ vì một tín hiệu kỹ thuật, trong khi diễn biến tại hạ du chưa tương ứng. Khi dự báo lũ lịch sử hoặc ngập diện rộng, cơ quan điều hành có thêm căn cứ tạo dung tích trước, thay vì chờ nước dâng đến ngưỡng mới xử lý. Riêng hồ Sông Ba Hạ, dự thảo cho phép xem xét hạ xuống dưới mực nước chết trong tình huống bất thường. Đây không phải chế độ thông thường và phải đánh giá cả an toàn công trình, hạ du lẫn nguy cơ thiếu nước. Khi Sông Ba Hạ đang cắt lũ, các hồ thượng nguồn phải xả nhỏ hơn lưu lượng đến để hỗ trợ. Sông Vu Gia - Thu Bồn nơi hạ lưu Hội An. Ảnh: DWRM. Trên lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn, dự thảo Quy trình cũng chia nhỏ mùa lũ, bổ sung mực nước đón lũ thấp nhất và xác định điểm kiểm soát riêng. Khi Sông Bung 4 đang cắt lũ, Sông Bung 2 ở thượng nguồn phải giảm xả để hỗ trợ. Hạ mực nước quá thấp có thể làm giảm nguồn dự trữ cho sinh hoạt, nông nghiệp và phát điện. Do đó, dự thảo cũng mở cơ chế tích nước sớm vào cuối mùa lũ khi điều kiện cho phép. Cảnh báo phải đến người dân trước khi nước lũ về Đại diện các địa phương: Gia Lai, Đắk Lắk, Đà Nẵng đề nghị làm rõ cơ sở tính toán khi kéo dài mùa lũ, phân chia thời kỳ và xác định mực nước hồ, bởi mỗi tiểu lưu vực có đặc điểm mưa, địa hình, mùa vụ và nhu cầu sử dụng nước khác nhau. Đồng thời, cần bổ sung cơ chế phối hợp, chia sẻ số liệu và cảnh báo giữa các tỉnh trên cùng lưu vực, bởi quyết định tại hồ thượng nguồn có thể tác động trực tiếp đến địa phương khác ở hạ du. Ông Trương Xuân Tý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng góp ý kiến tại cuộc họp. Ảnh: Trung Hiếu. Ông Trương Xuân Tý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng cho rằng, việc tăng thẩm quyền chỉ có ý nghĩa khi đi kèm dữ liệu kịp thời và trách nhiệm rõ ràng. Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố cần có đủ thông tin để quyết định trong tình huống bất thường; chủ hồ phải chủ động tính toán, đề xuất phương án và chịu trách nhiệm về an toàn công trình. Các địa phương hạ du đồng thời phải cập nhật bản đồ ngập lụt, khu vực sơ tán và lực lượng tại chỗ. Đại tá Đỗ Huy Phương, Cán bộ Cục Cứu hộ - Cứu nạn (Bộ Quốc phòng) đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ tính mạng người dân: “Nhà cửa, tài sản bị thiệt hại còn có thể khắc phục, nhưng mất mát về người không thể bù đắp”, ông Phương nói. Vì vậy, quy trình không thể chỉ quy định chung về thông báo mà phải làm rõ thời điểm cảnh báo, thời gian phản ứng và phương án sơ tán. Đại tá Đỗ Huy Phương, Cán bộ Cục Cứu hộ - Cứu nạn (Bộ Quốc phòng) nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ tính mạng người dân. Ảnh: Nguyễn Thủy. Đối với lưu vực sông Ba, địa hình dốc, một số khu vực hạ du không xa hồ chứa trong khi phạm vi ảnh hưởng rộng. Đại tá Đỗ Huy Phương, Cán bộ Cục Cứu hộ - Cứu nạn (Bộ Quốc phòng) đặt câu hỏi: từ lúc chủ hồ phát hiện nguy cơ, cơ quan điều hành ra quyết định đến khi thông tin tới chính quyền cơ sở và người dân mất bao lâu; khoảng thời gian còn lại có đủ để sơ tán hay không? Dự thảo phải dự liệu tình huống vận hành ban đêm, mất điện, gián đoạn liên lạc hoặc hệ thống cảnh báo không hoạt động. Phương thức truyền tin thay thế, lực lượng tiếp cận và tuyến sơ tán cần được xác định trước. Cảnh báo phải đến tận xã, thôn, hộ dân có nguy cơ, gắn với truyền thanh cơ sở và phương châm “bốn tại chỗ”. Lực lượng vũ trang sẵn sàng giữ vai trò nòng cốt, nhưng cần hiệp đồng từ sớm với địa phương, chủ hồ và cơ quan chuyên môn; phương án phải được cập nhật, diễn tập và kích hoạt kịp thời. Các chủ hồ và chuyên gia đề nghị lượng hóa hiệu quả của từng điều chỉnh. Kéo dài mùa lũ hoặc hạ mực nước chỉ có ý nghĩa khi thực sự tăng khả năng giảm lũ và đã đánh giá tác động đến nguồn nước mùa cạn, hệ thống điện. Quy trình liên hồ không thể thay thế dự báo, cảnh báo và phương án ứng phó của địa phương. Kết luận cuộc họp, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh cho biết, việc sửa đổi hai quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Ba và lưu vực sông Vu Gia - Thu Bồn phải hướng tới lợi ích chung của toàn lưu vực. Ưu tiên cao nhất là an toàn công trình, tính mạng, tài sản của người dân và giảm lũ cho hạ du; tiếp đó là nước sinh hoạt, sản xuất và phát điện. Ông Vĩnh lưu ý mùa lũ bắt đầu từ ngày 1/9, nhưng nửa đầu tháng 9 vẫn là giai đoạn quan trọng của vụ Hè Thu ở miền Trung. Nếu hồ được hạ quá thấp mà lũ không xuất hiện, hạ du có thể thiếu nước. Vì vậy, mực nước phải linh hoạt theo từng thời kỳ, kịch bản mưa, lũ và nhu cầu thực tế. Dự thảo tiếp tục được rà soát theo hướng tăng thẩm quyền gắn với trách nhiệm của Chủ tịch UBND tỉnh, thành phố. Quyết định vận hành phải dựa trên dự báo, quan trắc, hệ thống hỗ trợ ra quyết định và phương án của chủ hồ.