Những siêu dự án chuyển nước trên thế giới và bài toán điều hòa nguồn nước của Việt Nam

Chiến lược Phát triển thủy lợi Việt Nam định hướng nghiên cứu các giải pháp kết nối nguồn nước, chuyển nước để cân đối, điều hòa nguồn nước trong giai đoạn tới. Những siêu sự án chuyển nước tỷ USD Theo số liệu thống kê, thế giới hiện có 34 siêu dự án chuyển nước. Khoảng cách chuyển nước trung bình của các dự án là 358 km với tổng chiều dài là 13.049 km. Điển hình là một số dự án: Dự án Chuyển nước Nam - Bắc của Trung Quốc gồm hệ thống kênh, đường hầm, đường ống dài 4.350 km, chuyển 44,8 tỷ m3/năm từ sông Dương Tử đến vùng đất khô cằn ở miền Bắc. Tuyến phía đông đã hoàn thành 2013, tuyến trung tâm hoàn thành 2014. Tuyến phía tây chuyển đến cao nguyên Tây Tạng đang trong quá trình thực hiện. Tổng kinh phí đầu tư lên tới 79 tỷ USD (gấp hơn 2 lần kinh phí xây dựng đập Tam Hiệp). Điểm đầu của tuyến chuyển nước phía đông Trung Quốc. Ảnh: QHTL. Tại Mỹ, dự án Trung tâm Arizona có chiều dài đường ống, kênh dẫn 541 km. Nước được lấy từ sông Colorado sau đó bơm lên cao 243 m và chuyển vào đường hầm cấp cho vùng đất khô cằn ở miền trung và miền nam bang Arizona (suốt chiều dài có 14 trạm bơm để nâng cao trình mực nước lên tới 800 m so với đầu mối). Công trình hoàn thành 1992, kinh phí 4,4 tỷ USD. Dự án dẫn nước của Israel gồm kênh hở, hầm, đường ống thép dài trên 220 km; cung cấp khoảng 10% nhu cầu nước uống của Israel. Dự án Kênh Kara-kum của Nga chuyển 13 tỷ m3/năm, chiều dài kênh và đường ống 1.375 km, để tưới bông và lúa mì ở sa mạc Kara-kum (Turkmenistan). Theo thống kê của Đề án an ninh nguồn nước, trong tương lai không xa, thế giới sẽ có thêm 76 siêu dự án khác. Các dự án này đang trong quá trình hình thành và nằm chủ yếu tại Bắc Mỹ (34), châu Á (17), châu Phi (9) với tổng kinh phí dự kiến đầu tư trên 2,7 nghìn tỷ USD. Như vậy, với tổng số 110 siêu dự án (hiện có và sẽ xây dựng trong tương lai) sẽ góp phần vận chuyển 1.910 tỷ m3 mỗi năm với quãng đường trên 94.000 km. Trong số đó, có 15 dự án chuyển nước xuyên biên giới, 25 dự án chuyển nước dài trên 1.000 km. Theo xu hướng chung trên thế giới, khi hệ thống công trình trữ đã đầy đủ thì bắt đầu chuyển hướng sang các giải pháp về tích trữ, điều hòa, phân phối, chuyển nước để tối ưu hiệu quả sử dụng nước. Nghiên cứu kết nối nguồn nước của Việt Nam Theo ông Phạm Công Thành - Trưởng phòng Quy hoạch Bắc Trung Bộ, muốn hình thành một tuyến chuyển nước thì cần phải đảm bảo các điều kiện về cân bằng nước. Trong đó, nơi nhận nước là hồ chứa hay khu vực cấp nước phải thiếu nguồn cấp nước tại chỗ. Nơi chuyển nước trước hết phải đảm bảo nguồn nước đáp ứng nhu cầu tại chỗ và thừa nước để chuyển cho khu vực khác. Đồng thời, có thể chuyển từ hồ A sang hồ B sang hồ C hoặc liên kết hệ thống kênh, hoặc chuyển thẳng từ hồ tới các khu dùng nước. Chiến lược Phát triển thủy lợi Việt Nam (Quyết định số 33/QĐ-TTg, ngày 07/01/2020) cũng thể hiện rõ về định hướng: “Nghiên cứu các giải pháp kết nối nguồn nước, chuyển nước, giải pháp công trình cống, đập dâng mực nước, ngăn mặn, trữ ngọt vùng cửa sông”. Điển hình tại vùng Bắc Trung Bộ đã cơ bản định hình không gian phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, vùng ven biển phát triển các khu đô thị, các khu kinh tế lớn như Nghi Sơn, Đông Hồi, Vũng Áng, Hòn La, Chân Mây… Vùng ven đường Hồ Chí Minh phát triển cây công nghiệp, cây ăn quả khoảng 15.000 ha - 20.000 ha. Đồng thời phát triển các khu đô thị phía Tây theo trục đường Hồ Chí Minh. Đây là những vùng độc lập, giải pháp xây dựng các kho nước lớn để khai thác nước tại chỗ không còn, cần phải nghiên cứu để chuyển nước từ những nơi có nước dồi dào hơn. Về điều kiện địa hình, có lợi thế về mặt địa hình dốc theo hướng từ tây sang đông, thuận lợi để tạo các tuyến liên kết dọc theo sườn vùng núi phía tây, hình thành các tuyến chuyển nước. Ý tưởng nghiên cứu 3 tuyến chuyển nước từ hồ Cửa Đạt Tại Trung Bộ, theo nghiên cứu của Viện Quy hoạch Thủy lợi, hồ Cửa Đạt có dung tích hữu ích 1.065 triệu m3. Nếu kết hợp với hồ Hủa Na và dòng chảy cơ bản, hàng năm thừa khoảng 350 triệu m3 nước. Do đó, cơ quan này tính toán có thể đầu tư 3 tuyến chuyển nước. Trong đó, tuyến thứ nhất lấy nước trên kênh chính Bắc (phía sau xi phông sông Âm) cấp cho 19 xã và thị trấn Ngọc Lặc (cũ). Chiều dài tuyến ống (thép) và kênh dẫn 34 km, cao độ đầu nước +72m và cao độ vùng nhận nước +40m đến +60m, phục vụ cho 6.000 ha đất canh tác, đồng thời phục vụ sinh hoạt và khu công nghiệp Ngọc Lặc. Nhu cầu dùng nước của vùng này khoảng 22,75 triệu m3/năm. Ưu điểm của tuyến chuyển nước này là lấy nước thuận lợi, đảm bảo an toàn, không ảnh hưởng tới tiêu thoát lũ. Mức đầu tư khoảng 665 tỷ đồng. Mô phỏng ý tưởng nghiên cứu các tuyến chuyển nước từ hồ Cửa Đạt. Ảnh: Quốc Toản. Tuyến thứ 2, có thể lấy nước từ hồ để cấp cho các xã ven đường Hồ Chí Minh nằm phía nam sông Chu thuộc huyện Thường Xuân cũ và Như Xuân cũ. Chiều dài tuyến ống và kênh khoảng 32 km (kênh dẫn + ống thép). Cao độ đầu nước +73m; cao độ vùng nhận nước +38m đến +55m, mục tiêu cấp cho 3.000 - 5.000 ha đất canh tác. Nhu cầu dùng nước của vùng này khoảng 15,8 triệu m3/năm. Phương án này có thể lấy nước thuận lợi, không ảnh hưởng tới tiêu thoát lũ. Tuyến thứ 3 là tiếp nguồn từ đuôi kênh N8 Bái Thượng, sử dụng kênh dẫn và xi phông kéo dài qua sông Mực đến tiếp nguồn vào kênh sông Mực khoảng 43,8 triệu m3/năm. Dành nguồn hồ Sông Mực để tiếp nguồn cho khu kinh tế Nghi Sơn. Điểm lưu ý nếu triển khai phương án này là chênh lệch cao độ đầu nước và vùng tiếp nhận không đảm bảo, cần phải bơm tăng áp. Tuyến này đã được nghiên cứu trong Quy hoạch thủy lợi sông Mã phê duyệt 2017. Chuyển nước từ hồ Ngàn Trươi cấp cho ven biển Nghi Xuân Theo Viện Quy hoạch Thủy lợi, hồ Ngàn Trươi có dung tích hữu ích 704 triệu m3, được thiết kế tưới cho 32.000 ha kết hợp phát điện. Hiện mới phát điện và cấp cho vùng Linh Cảm khoảng 9.000 ha. Do vậy, vẫn còn trên 320 triệu m3 có thể sử dụng. Ý tưởng chuyển nước từ hồ Ngàn Trươi cấp cho ven biển Nghi Xuân. Ảnh: Minh Phúc. Về pháp lý, phương án chuyển nước liên vùng đã được nghiên cứu trong Quy hoạch thủy lợi sông Cả năm 2026 với chiều dài tuyến 32 km (từ kênh chính Linh Cảm ra vùng ven biển), phục vụ đa mục tiêu (cấp cho 5.200 ha canh tác và sinh hoạt với nhu cầu sử dụng nước vùng này khoảng 75 triệu m3/năm). Nhược điểm của phương án này là lấy nước không thuận lợi, phải dùng bơm tăng áp. Mức đầu tư khoảng 814 tỷ đồng. Chuyển nước từ hồ Rào Trổ sang hồ Vực Tròn Hồ Rào Trổ được xây dựng năm 2011, dung tích hữu ích 162 triệu m3, đang hoàn thiện để kết hợp với đập Lạc Tiến cấp cho khu kinh tế Vũng Áng. Khi Formosa giảm nhu cầu nước từ 762.000 m3/ngày đêm xuống 250.000 m3/ngày đêm, hồ Rào Trổ thừa khoảng 90 triệu m3. Khu kinh tế Hòn La 10.000 ha, tương lai (2030) sẽ thiếu nguồn; hồ Vực Tròn nâng cao 1m, tăng dung tích 52,8 lên 65 triệu m3 vẫn không đủ cấp. Ý tưởng chuyển nước từ hồ Rào Trổ sang hồ Vực Tròn. Ảnh: Minh Phúc. Do đó, tuyến chuyển nước liên lưu vực từ Rào Trổ đến hồ Vực Tròn và từ hồ Vực Tròn chuyển tới khu kinh tế Hòn La sẽ đáp ứng đa mục tiêu, cấp cho công nghiệp và nông nghiệp với lưu lượng 2,8 m3/s. Điểm lưu ý là tuyến ống cần đi qua đỉnh phân lưu vực ở cao trình +60m. Mức đầu tư 1.201 tỷ đồng. Ngoài ra, một số nghiên cứu cũng đang được triển khai, điển hình là tuyến chuyển nước từ hồ Rào Đá cấp cho vùng ven biển Quảng Trị với mức đầu tư 460 tỷ đồng. Tuyến chuyển nước từ hồ Khe Mước cấp cho vùng cát ven biển Quảng Bị, mức đầu tư 390 tỷ đồng. Tuyến chuyển nước từ hồ Triệu Thượng 1 và Triệu Thượng 2 cấp cho đồi Triệu phong, tưới cho cây màu, cây hồ tiêu, là đối tượng cây trồng cho giá trị kinh tế cao hơn cây lúa, mức đầu tư 117 tỷ đồng. Tuyến chuyển nước từ Ô Lâu Thượng - Hòa Mỹ cấp cho vùng đồi Triệu Phong, phục vụ nguồn nước cho khu công nghiệp và nông nghiệp, mức đầu tư 437 tỷ đồng. Tuyến chuyển nước từ hồ Truồi - Thủy Yên - Thủy Cam cấp nước cho khu kinh tế Chân Mây - Lăng Cô, đáp ứng nhu cầu nước cho khu kinh tế Chân Mây (tương lai cần 129 triệu m3/năm). Mức đầu tư 590 tỷ đồng. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đang phối hợp với tỉnh Đồng Tháp kiểm tra tuyến và vị trí dự kiến đặt một số hạng mục công trình thuộc dự án chuyển nước ngọt qua kênh Chợ Gạo cấp nước cho vùng ngọt hóa Gò Công. vị trí dự kiến đầu tư một số hạng mục công trình tại cầu Bến Chùa, cầu Gò Cát, cụm xi-phông tại cống Tân Thuận Bình, cụm xi phông tại điểm đầu kênh Bình Phan. Theo báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, dự án dự kiến có tổng mức đầu tư 2.900 tỷ đồng, từ nguồn vốn ngân sách Trung ương và địa phương; thời gian thực hiện từ 2027-2030. Loạt dự án chuyển nước phát huy hiệu quả Tại tỉnh Ninh Thuận, hệ thống đường ống chuyển nước từ hồ Sông Cái đến các tuyến Tân Mỹ - Bà Râu - Sông Trâu và kênh Nhơn Hải - Thanh Hải; bổ sung nguồn nước cho 5 hồ chứa gồm Cho Mo, Ông Kinh, Thành Sơn, Phước Nhơn và Phước Trung cũng đang phát huy hiệu quả, qua đó hồi sinh hàng nghìn hecta đất thường xuyên thiếu nước vào mùa khô. Lắp đặt đường ống dẫn nước liên hồ từ dự án thủy lợi Tân Mỹ (Bác Ái) về hồ Thành Sơn. Ảnh: TL. Tại Tây Ninh, từ năm 2018, Bộ NN-PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và tỉnh Tây Ninh đã khởi công Dự án thủy lợi tưới tiêu phía Tây sông Vàm Cỏ Đông, tổng kinh phí khoảng 1.200 tỉ đồng. Đây là một khoản đầu tư rất lớn cho một công trình thủy lợi. Từ nguồn vốn trung ương và vốn đối ứng của địa phương, đến nay, Tây Ninh đã xây dựng được hơn 110km kênh chính nối từ hệ thống thủy lợi Dầu Tiếng sang bên kia sông Vàm Cỏ Đông, đi xuống tới Trảng Bàng. Với hệ thống kênh này, sẽ có thêm 17.000 ha đất nông nghiệp ở tỉnh Tây Ninh được tưới bằng nước hồ Dầu Tiếng.