Điều hòa nguồn nước phải đi trước mùa thiếu nước

Điều hòa nguồn nước phải bắt đầu từ dự báo, kịch bản và dữ liệu, để phân bổ ưu tiên, vận hành linh hoạt, bảo vệ chất lượng và chủ động trước mùa thiếu nước. Nguồn nước phân bố không đều theo không gian và thời gian. Có nơi mùa mưa thừa nước nhưng mùa khô lại thiếu, trong khi cùng một nguồn nước phải đáp ứng nhiều nhu cầu như sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp, phát điện và bảo vệ hệ sinh thái. Khi nguồn nước dồi dào, sức ép giữa các nhu cầu sử dụng chưa bộc lộ rõ. Nhưng khi dòng chảy suy giảm, hồ chứa xuống thấp hoặc xâm nhập mặn gia tăng, bài toán điều hành lập tức trở nên cấp thiết: ưu tiên nước cho đâu, ngành nào phải điều chỉnh và phân bổ thế nào để vừa đáp ứng nhu cầu trước mắt, vừa bảo đảm nguồn nước lâu dài. Điều hòa nguồn nước phải được chuẩn bị từ sớm, từ xa, không chờ đến khi thiếu nước mới điều chỉnh. Ảnh: Tùng Đinh. Vì vậy, điều hòa nguồn nước phải được chuẩn bị từ sớm, từ xa, không chờ đến khi thiếu nước mới điều chỉnh. Tại Tọa đàm “An ninh nguồn nước - Từ thực tiễn đến hành động”, các chuyên gia cho rằng cần dự báo sớm, xây dựng kịch bản và phân bổ nước phù hợp với khả năng của từng lưu vực. Trong bối cảnh nguồn nước biến động theo mùa, chịu tác động của hạn hán, xâm nhập mặn và ô nhiễm, yêu cầu quan trọng là quản lý, điều hòa và sử dụng hiệu quả nguồn nước hiện có. Dự báo sớm để chủ động phân bổ Theo ông Nguyễn Minh Khuyến, Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, điều hòa, phân phối nguồn nước phải gắn với quy hoạch tài nguyên nước, kịch bản nguồn nước, kế hoạch sử dụng nước và quy trình vận hành liên hồ chứa. Trong đó, kịch bản nguồn nước có vai trò đặc biệt quan trọng bởi giúp xác định trước khả năng đáp ứng của nguồn trong từng thời kỳ. Trên cơ sở đó, địa phương có thể xây dựng kế hoạch sử dụng nước, bố trí sản xuất và chuẩn bị phương án cấp nước phù hợp, thay vì chờ đến khi thiếu nước mới điều chỉnh. Đây là thay đổi quan trọng trong tư duy quản lý. Thay vì xuất phát từ nhu cầu của từng ngành rồi yêu cầu nguồn nước phải đáp ứng, việc phân bổ cần bắt đầu từ câu hỏi: nguồn nước thực tế có bao nhiêu và có thể đáp ứng ở mức nào? Khi khả năng nguồn nước được xác định trước, cơ quan quản lý mới có cơ sở quyết định thứ tự ưu tiên, mức phân bổ và phương án điều chỉnh phù hợp. Trong thời kỳ thiếu nước, nhu cầu sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu phải được bảo đảm trước; phần nguồn nước còn lại được cân đối cho sản xuất, phát điện và các hoạt động kinh tế - xã hội khác. Theo ông Nguyễn Minh Khuyến, điều hòa nguồn nước phải dựa trên khả năng thực tế của nguồn, mức độ cấp thiết và hiệu quả sử dụng. Ảnh: Việt Anh. Điều này cũng cho thấy điều hòa không phải là chia đều. Mỗi khu vực có đặc điểm nguồn nước, cơ cấu sản xuất và nhu cầu khác nhau, vì vậy phương án phân phối phải dựa trên khả năng thực tế của nguồn, mức độ cấp thiết và hiệu quả sử dụng. Theo PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, chuyên gia tài nguyên nước (Đại học Thủy lợi), quản lý nguồn nước cần chuyển từ bị động ứng phó sang chủ động dự báo và chuẩn bị phương án từ sớm. Để làm được điều đó, dữ liệu về dòng chảy, dung tích hồ chứa, nhu cầu sử dụng nước và diễn biến khí tượng thủy văn phải được cập nhật kịp thời, làm cơ sở xây dựng kịch bản và tổ chức điều hành trước mùa thiếu nước. Vận hành phải linh hoạt theo khả năng nguồn nước Dự báo chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển thành phương án vận hành cụ thể. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý không chỉ nắm được xu thế nguồn nước, mà còn phải kịp thời điều chỉnh cách tích trữ, cấp nước và vận hành công trình theo từng thời kỳ. Theo ông Nguyễn Minh Khuyến, trên hệ thống sông Hồng - Thái Bình, việc tích trữ và điều tiết nước phải đồng thời cân đối nhu cầu phục vụ vụ Đông Xuân, phát điện và các yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội khác. Nếu từng ngành chỉ ưu tiên lợi ích riêng, hiệu quả sử dụng chung của toàn hệ thống sẽ bị giảm sút. Vì vậy, vận hành hồ chứa phải bám sát diễn biến nguồn nước và nhu cầu thực tế ở hạ du. Khi điều kiện nguồn nước thuận lợi, cần tranh thủ tích trữ để tạo dư địa cho mùa khô; khi dự báo thiếu hụt, phải sớm điều chỉnh kế hoạch khai thác, sử dụng nước, tránh rơi vào thế bị động khi nguồn nước đã suy giảm mạnh. Tại các khu vực chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, yêu cầu điều hành còn linh hoạt hơn. Công trình phải vừa tranh thủ lấy nước ngọt khi có điều kiện, vừa tính đến nhu cầu sử dụng nước mặn, nước lợ của một số mô hình nuôi trồng thủy sản. Điều đó cho thấy không thể áp dụng một phương án cố định cho mọi thời điểm, mà phải điều chỉnh theo trạng thái nguồn nước, dự báo khí tượng thủy văn và nhu cầu sử dụng thực tế. Quan trọng hơn, vận hành nguồn nước không thể bó hẹp trong phạm vi một địa phương. Một dòng sông đi qua nhiều tỉnh, thành phố; việc giữ nước hoặc khai thác ở thượng nguồn có thể tác động trực tiếp đến hạ nguồn. Bởi vậy, điều hòa phải được tính toán trên toàn lưu vực, bảo đảm phối hợp giữa các địa phương và hài hòa lợi ích giữa các ngành. Mục tiêu cuối cùng không phải là đáp ứng tối đa mọi nhu cầu trong cùng một thời điểm, mà là sử dụng nguồn nước hữu hạn một cách hợp lý, ưu tiên đúng nhu cầu thiết yếu, giảm xung đột và bảo đảm an toàn cho toàn lưu vực. Giữ chất lượng để bảo đảm nguồn nước lâu dài Phân bổ đủ nước mới giải quyết được bài toán về số lượng. Nếu chất lượng nguồn nước suy giảm, lượng nước dù còn nhiều cũng có thể không đáp ứng yêu cầu sinh hoạt, sản xuất và phát triển. Vì vậy, điều hòa nguồn nước phải được thực hiện đồng thời với bảo vệ chất lượng, thay vì xem đây là hai nhiệm vụ tách biệt. Tại tọa đàm, các chuyên gia nhấn mạnh việc bảo vệ nguồn nước phải bắt đầu ngay từ quá trình khai thác và sử dụng. Điều này đòi hỏi cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia, bởi chất lượng nguồn nước chịu tác động trực tiếp từ các hoạt động sản xuất, sinh hoạt và xả thải. Theo PGS.TS Nguyễn Mai Đăng, nước thải từ khu dân cư, đô thị và cơ sở sản xuất phải được kiểm soát, thu gom và xử lý trước khi trả lại môi trường. Nếu chỉ tăng lượng nước điều tiết vào sông nhưng nguồn gây ô nhiễm vẫn tiếp tục phát sinh, khả năng sử dụng của nguồn nước vẫn suy giảm. Nói cách khác, bổ sung nước không thể thay thế cho việc kiểm soát ô nhiễm. PGS.TS Nguyễn Mai Đăng cho rằng, điều hòa nguồn nước phải được đặt trong tư duy quản trị theo lưu vực. Ảnh: Việt Anh. Ở chiều ngược lại, khai thác vượt khả năng đáp ứng cũng làm suy giảm dòng chảy, ảnh hưởng đến khả năng duy trì chất lượng và sức chịu tải của nguồn nước. Do đó, công tác quản lý phải theo dõi đồng thời bốn yếu tố: lượng nước, chất lượng nước, nhu cầu khai thác và nguồn xả thải. Chỉ khi những yếu tố này được xem xét trong cùng một hệ thống, quyết định điều hành mới bảo đảm hiệu quả lâu dài. Từ yêu cầu đó, chuyên gia đề xuất cơ quan quản lý cần tăng cường quan trắc, kết nối và chia sẻ dữ liệu để kịp thời điều chỉnh phương án khai thác khi nguồn nước biến động. Doanh nghiệp phải sử dụng nước tiết kiệm, giảm thất thoát, tăng tuần hoàn, tái sử dụng và kiểm soát nước thải trong suốt quá trình sản xuất. Cùng với đó, cộng đồng cần thay đổi những hành vi trực tiếp làm ô nhiễm, suy giảm nguồn nước. Xa hơn, điều hòa nguồn nước phải được đặt trong tư duy quản trị theo lưu vực. Mục tiêu không chỉ là xử lý một đợt hạn hay khắc phục một thời điểm thiếu nước, mà phải chủ động trả lời các câu hỏi dài hạn: nguồn nước hiện có bao nhiêu, xu hướng biến động ra sao, nhu cầu nào sẽ tăng và khả năng đáp ứng đến đâu. Đây là căn cứ để bố trí sản xuất, đầu tư hạ tầng và điều chỉnh kế hoạch phát triển phù hợp góp phần giảm xung đột sử dụng và bảo đảm nguồn nước ổn định lâu dài. Nguyễn Thủy - Phương Linh