Hồ Hòa Bình có nhiệm vụ tích nước để Thủy điện Hòa Bình phát điện, ngược lại Thủy điện Hòa Bình đóng vai trò điều tiết nguồn nước, chống lũ cho hạ du.
Một nguồn nước nhiều mục đích sử dụng
Nhìn từ trên cao, hồ Hòa Bình là một vùng nước rộng lớn trên lưu vực sông Đà với Thủy điện Hòa Bình là công trình lớn nhất trên mặt hồ. Đây là một trong những công trình điều tiết nguồn nước quan trọng trên lưu vực sông Đà. Bên cạnh nhiệm vụ phát điện, hồ còn tham gia cắt, giảm lũ, điều tiết dòng chảy và cấp nước cho vùng hạ du đồng bằng sông Hồng.
Với một công trình có nhiều chức năng như Thủy điện Hòa Bình, việc vận hành không chỉ phụ thuộc vào nhu cầu phát điện mà còn phải tính toán khả năng nguồn nước, diễn biến mưa lũ và nhu cầu sử dụng nước ở hạ du.
Bản đồ vị trí và phạm vi hồ Hòa Bình trên lưu vực sông Đà. Ảnh: Đức Hải.
Kỹ sư Nguyễn Đình Thủy, chuyên viên thủy văn và môi trường của Công ty Thủy điện Hòa Bình cho biết, Điều 38 Luật Tài nguyên nước quy định đập, hồ chứa phải có quy trình vận hành được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; những hồ thuộc danh mục phải vận hành theo quy trình liên hồ chứa. Quy trình vận hành hồ thủy điện Hòa Bình căn cứ trên yêu cầu bảo đảm an toàn công trình, phòng, chống lũ, lụt, cấp nước cho hạ du và các nguyên tắc điều hòa, phân phối tài nguyên nước.
Ngoài ra, Điều 45 Luật Tài nguyên nước quy định việc khai thác tài nguyên nước cho thủy điện phải bảo đảm sử dụng tổng hợp, đa mục tiêu; tham gia cắt, giảm lũ và cấp nước cho hạ du khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền; đồng thời bảo đảm yêu cầu về an toàn đập, hồ chứa.
Các tổ máy Thủy điện Hòa Bình ngày đêm phát điện, tận dụng tài nguyên nước để tạo ra nguồn năng lượng phục vụ phát triển đất nước. Ảnh: Nguyễn Kiên.
công trình có công suất lắp máy 1.920 MW, lưu lượng phát điện thiết kế qua nhà máy 2.400 m³/s. Hồ chứa vận hành theo chế độ điều tiết năm, nước từ hồ được dẫn qua các tổ máy để phát điện rồi trả lại sông Đà ngay sau đập.
Theo báo cáo khai thác tài nguyên nước năm 2025 của Công ty Thủy điện Hòa Bình được biết, công trình thực hiện chế độ khai thác theo điều tiết năm, đồng thời vận hành theo Quy trình vận hành liên hồ chứa trên lưu vực sông Hồng và Quy trình vận hành hồ Thủy điện Hòa Bình.
Ông Phạm Văn Vương, Giám đốc Công ty Thủy điện Hòa Bình cho biết, tổng lượng nước khai thác trong năm 2025 của nhà máy thủy điện Hòa Bình chỉ đạt hơn 47,173 tỷ m³, tương ứng lưu lượng trung bình 1.496 m³/s, thấp hơn lưu lượng 2.400 m³/s được quy định trong giấy phép. Do phải đáp ứng các yêu cầu về dòng chảy tối thiểu theo Luật Tài nguyên nước và thực hiện điều tần cho hệ thống điện quốc gia nên việc lưu lượng xả nước xuống hạ du vẫn được Nhà máy đảm bảo theo quy định.
Nước trong hồ Hòa Bình không chỉ là nguồn nguyên liệu cho các tổ máy phát điện của Thủy điện Hòa Bình mà là một phần của hệ thống nguồn nước quốc gia. Do đó, về mùa lũ, yêu cầu an toàn công trình và hạ du được đặt lên hàng đầu. Khi nguồn nước thay đổi, việc vận hành phải căn cứ vào diễn biến thực tế của con nước trong hồ.
Toàn cảnh Thủy điện Hòa Bình trên dòng sông Đà. Ảnh: Nguyễn Kiên.
Một lãnh đạo nhà máy Thủy điện Hòa Bình lấy dẫn chứng cụ thể, ngày 22/8/2026, Công điện số 9680/CĐ-BNNMT, tại thời điểm 7h sáng, lưu lượng nước về hồ Hòa Bình là 2.597 m³/s, tổng lưu lượng về hạ du 4.391 m³/s. Cơ quan quản lý yêu cầu đóng một cửa xả đáy vào 16h cùng ngày và tiếp tục theo dõi diễn biến mưa lũ, lưu lượng đến hồ, mực nước thượng lưu, hạ lưu, đồng thời bảo đảm an toàn cho hạ du.
Vị lãnh đạo này cho biết thêm: Một quyết định như vậy cho thấy trạng thái vận hành hồ có thể thay đổi theo diễn biến thực tế của nguồn nước. Không có một trạng thái vận hành cố định cho mọi thời điểm và quan trọng hơn, Thủy điện Hòa Bình không đơn thuần là phát điện mà phải tham gia tất cả các quy định nhằm đảm bảo an toàn an ninh nguồn nước.
Hạ du không nằm ngoài bài toán vận hành
Tại hồ Hòa Bình, hiện có hai trạm quan trắc ở thượng lưu và hạ lưu để đo trực tiếp, chuyển số liệu và tính toán lưu lượng về hồ, lưu lượng qua tổ máy, đập tràn và tổng lượng nước về hạ du. Các thông số được cập nhật 24 lần/ngày lên website của Công ty Thủy điện Hòa Bình và các đơn vị liên quan.
Ngoài ra, Công ty Thủy điện Hòa Bình đã lắp đặt hệ thống truyền số liệu tự động về hệ thống giám sát tài nguyên nước của cơ quan quản lý Nhà nước, đồng thời sử dụng số liệu từ 17 trạm đo mưa chuyên dùng trên lưu vực lòng hồ để phục vụ tính toán điều tiết và nâng cao chất lượng dự báo.
Khu vực hạ du nhà máy Thủy điện Hòa Bình cũng được quan tâm trong quá trình vận hành, điều tiết nguồn nước. Ảnh: Tú Thành.
Do đó, hồ chứa không vận hành theo ý muốn chủ quan của đơn vị quản lý mà phải tuân thủ quy trình được phê duyệt và các yêu cầu điều hành liên hồ chứa nghiêm ngặt của cơ quan có thẩm quyền. Việc đóng mở các cửa xả của Thủy điện Hòa Bình phải phụ thuộc vào mực nước hồ chứa, lưu lượng nước về và các bản tin dự báo khí tượng thủy văn nhằm cân đối giữa việc cắt giảm lũ cho hạ du và tích nước phát điện.
Từ thực tiễn vận hành hồ Hòa Bình có thể thấy, giá trị của nguồn nước không chỉ được thể hiện qua sản lượng điện tạo ra. Điều quan trọng là nguồn nước được theo dõi, điều tiết và sử dụng phù hợp với yêu cầu phòng, chống thiên tai, phát triển kinh tế và bảo đảm nhu cầu của người dân trên lưu vực.
Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với hoạt động khai thác tài nguyên nước cho thủy điện theo Luật Tài nguyên nước 2023: khai thác nước phải gắn với trách nhiệm sử dụng tổng hợp, đa mục tiêu và bảo vệ lợi ích của vùng hạ du.
Đức Hải - Tú Thành
