Kiểm soát khai thác nước ngầm phục vụ sản xuất nông nghiệp

Nguồn dự phòng quan trọng 

Mỗi mùa khô, khi nước ngọt trên hệ thống sông, kênh rạch dần bị xâm nhập mặn, hàng trăm nghìn giếng khoan trên địa bàn tỉnh Cà Mau lại trở thành nguồn nước dự phòng cho người dân và hoạt động sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên, phía sau nguồn nước tưởng chừng dồi dào ấy là nguy cơ suy giảm tài nguyên, sụt lún đất và mất cân bằng sinh thái nếu việc khai thác tiếp tục diễn ra thiếu kiểm soát.

Là địa phương ở cực Nam Tổ quốc, Cà Mau có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc nhưng nguồn nước ngọt chịu tác động mạnh của xâm nhập mặn và biến đổi khí hậu. Mùa khô kéo dài khiến nhiều khu vực thiếu nước mặt phục vụ sản xuất, nhất là vùng trồng lúa, rau màu và nuôi trồng thủy sản.

Theo UBND tỉnh Cà Mau, ngoài hồ chứa nước ngọt Khánh An và hệ thống kênh thủy lợi có khả năng trữ gần 276 triệu m3 nước, nguồn nước dưới đất vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm nước sinh hoạt và hỗ trợ sản xuất.

Kết quả điều tra cho thấy, Cà Mau có 7 tầng chứa nước, với tổng trữ lượng khai thác tiềm năng hơn 7,33 triệu m3/ngày. Tuy nhiên, chỉ một số tầng có nước ngọt phân bố phù hợp để khai thác; nhiều khu vực nước ngọt và nước mặn phân bố đan xen, làm hạn chế khả năng sử dụng.

Mùa cạn năm 2025-2026, toàn tỉnh dự kiến gieo trồng gần 93.000 ha lúa đông xuân, khoảng 8.000 ha rau màu và duy trì hơn 424.000 ha nuôi trồng thủy sản. Nhu cầu sử dụng nước phục vụ sản xuất rất lớn, trong đó riêng nuôi trồng thủy sản chiếm tỷ trọng cao nhất.

Các chuyên gia nhận định nước dưới đất hiện vẫn là "điểm tựa" quan trọng cho sinh hoạt và một phần sản xuất. Tuy nhiên, việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn tài nguyên này đang đặt ra nhiều thách thức.

Ngoài việc nước ngọt phân bố không đồng đều, nhiều tầng chứa nước có hàm lượng sắt, mangan, amoni hoặc độ mặn cao phải xử lý trước khi sử dụng. Đáng lo ngại hơn, khai thác với lưu lượng lớn trong thời gian dài có nguy cơ làm hạ thấp mực nước ngầm, trong khi hàng trăm nghìn giếng khoan nhỏ lẻ khiến công tác quản lý, đăng ký và kiểm soát lưu lượng gặp không ít khó khăn.

Cà Mau có khoảng 285.740 giếng khoan với tổng lưu lượng hơn 590.500m3/ngày đêm. Trong đó, khoảng 284.600 giếng là quy mô hộ gia đình; còn giếng quy mô lớn chỉ khoảng 1.140 giếng.

Ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau cho rằng, việc khai thác kéo dài có thể làm gia tăng nguy cơ suy giảm nguồn nước, sụt lún đất và xâm nhập mặn vào các tầng chứa nước. Vì vậy, nước dưới đất vẫn cần được duy trì như nguồn cấp quan trọng trong giai đoạn trước mắt nhưng phải khai thác đúng trữ lượng cho phép, đồng thời từng bước giảm tỷ trọng trong cơ cấu nguồn cấp nước. Quy mô khai thác phân tán đang tạo áp lực không nhỏ đối với công tác quản lý và bảo vệ tài nguyên nước.

Dù trữ lượng nước dưới đất của Cà Mau được đánh giá còn khá lớn nhưng đây không phải nguồn tài nguyên vô tận. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hạn hán và xâm nhập mặn diễn biến ngày càng gay gắt, việc khai thác thiếu kiểm soát sẽ làm gia tăng nguy cơ suy giảm mực nước ngầm, sụt lún nền đất, suy giảm chất lượng các tầng chứa nước và kéo theo nhiều hệ lụy đối với sản xuất nông nghiệp cũng như đời sống dân sinh. Đối với ngành nông nghiệp, điều này đồng nghĩa chi phí khai thác nước sẽ ngày càng tăng, nhiều giếng khoan có nguy cơ cạn nước hoặc phải khoan sâu hơn, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sản xuất của người dân.

Siết quản lý để bảo vệ nguồn nước

Trước sức ép ngày càng lớn đối với nguồn nước dưới đất, UBND tỉnh Cà Mau xác định tăng cường quản lý khai thác tài nguyên nước là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm sản xuất nông nghiệp bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Kế hoạch khai thác, sử dụng tài nguyên nước mùa cạn 2025-2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Cà Mau được giao tăng cường quản lý hoạt động khai thác nước dưới đất, nhất là phục vụ nuôi trồng thủy sản; xử lý nghiêm các hành vi gây cạn kiệt, ô nhiễm nguồn nước; đồng thời tăng cường kiểm tra việc chấp hành các quy định của pháp luật về tài nguyên nước, hướng dẫn cấp phép khai thác, rà soát hiệu quả các công trình thủy lợi và chủ động bổ sung nguồn nước khi xảy ra thiếu hụt.

Ở cấp cơ sở, các xã, phường được yêu cầu xây dựng kế hoạch khai thác nước phục vụ sản xuất; điều tiết hợp lý giữa nguồn nước mặt và nước dưới đất; rà soát các khu vực có nguy cơ thiếu nước để chủ động chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp. Cùng với đó là đẩy mạnh tuyên truyền sử dụng nước tiết kiệm, tăng cường trữ nước trong ao, đầm, kênh mương và áp dụng các mô hình sản xuất thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn.

Bà Dương Thị Ngọc Tuyền, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Cà Mau cho biết, giải pháp căn cơ không phải là tiếp tục khai thác nhiều hơn nguồn nước dưới đất mà là đa dạng hóa nguồn cấp, hình thành hệ thống cấp nước liên vùng và từng bước chuyển sang sử dụng nguồn nước mặt được trữ, điều tiết chủ động.

Theo bà Tuyền, giai đoạn 2026-2027 sẽ tập trung rà soát nguồn nước, sửa chữa công trình xuống cấp, mở rộng mạng lưới cấp nước và chuẩn bị đầu tư các dự án tạo nguồn. Giai đoạn 2028-2030 tiếp tục xây dựng hệ thống cấp nước liên vùng, từng bước thay thế các công trình khai thác nước ngầm nhỏ lẻ. Sau năm 2030 giảm dần khai thác nước dưới đất, chuyển sang sử dụng nguồn nước mặt và các nguồn nước được điều tiết chủ động.

Bên cạnh các giải pháp quản lý, ngành nông nghiệp tỉnh Cà Mau cũng định hướng đẩy mạnh ứng dụng các mô hình sản xuất tiết kiệm nước, khuyến khích thu trữ nước mưa, nâng cao năng lực trữ nước trong hệ thống thủy lợi và nội đồng. Đồng thời, đầu tư các công trình cấp nước mặt, hệ thống truyền tải liên vùng và áp dụng công nghệ sử dụng nước tuần hoàn trong sản xuất nhằm từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn nước ngầm.

Thực tế cho thấy, nước dưới đất đã và đang góp phần quan trọng giúp Cà Mau vượt qua nhiều mùa khô khắc nghiệt. Tuy nhiên, nguồn tài nguyên này chỉ thực sự phát huy giá trị khi được khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm và quản lý bền vững.

Trong bối cảnh BĐKH ngày càng cực đoan, kiểm soát khai thác nước ngầm không chỉ là yêu cầu bảo vệ tài nguyên mà còn là giải pháp bảo đảm an ninh nguồn nước, giữ vững sinh kế cho hàng trăm nghìn hộ nông dân và tạo nền tảng cho nền nông nghiệp phát triển bền vững. Khi nguồn nước được quản lý hiệu quả, Cà Mau sẽ có thêm dư địa để phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, thích ứng với BĐKH và đáp ứng yêu cầu tăng trưởng xanh trong giai đoạn mới.