Xây dựng tiêu chí thống nhất nhận diện nguồn nước ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt

Đánh giá 722 nguồn nước trên phạm vi toàn quốc

Bộ tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá, phân loại nguồn nước bị ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt là một trong những hoạt động thuộc nhiệm vụ “Điều tra, phân loại và lập danh mục các nguồn nước mặt sông liên tỉnh bị ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt trên phạm vi toàn quốc”. Nhiệm vụ do Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia phối hợp với Cục Quản lý tài nguyên nước đang triển khai.

Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia Nguyễn Ngọc Hà cho biết, mục tiêu của nhiệm vụ là đánh giá toàn diện thực trạng các nguồn nước liên tỉnh; xác định nguyên nhân gây ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt; đồng thời lập danh mục các nguồn nước mặt sông liên tỉnh đang gặp vấn đề để trình cấp có thẩm quyền xem xét, ban hành.

Phạm vi thực hiện bao gồm toàn bộ diện tích các lưu vực sông liên tỉnh, liên quốc gia trên cả nước, với tổng số 722 nguồn nước, trong đó có 685 sông và 37 hồ. Đây là khối lượng điều tra lớn, đòi hỏi phương pháp đánh giá thống nhất, có cơ sở khoa học và phù hợp với đặc điểm tự nhiên, chế độ thủy văn cũng như mức độ khai thác, sử dụng nước của từng khu vực.

Trước hết, các đơn vị thực hiện sẽ thu thập, rà soát tài liệu, số liệu về đặc điểm tài nguyên nước mặt; tình hình khai thác, sử dụng nước; hiện trạng xả nước thải vào nguồn nước; quy hoạch của các ngành có hoạt động khai thác, sử dụng nước và điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương.

Trên cơ sở dữ liệu hiện có, nhiệm vụ tiếp tục tổ chức điều tra, khảo sát bổ sung tại những nguồn nước có dấu hiệu ô nhiễm, suy thoái hoặc cạn kiệt. Kết quả khảo sát sẽ được sử dụng để phân tích chất lượng môi trường nước mặt, đánh giá khả năng đáp ứng nhu cầu nước cho phát triển kinh tế - xã hội và xác định nguyên nhân tác động đến từng nguồn nước.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hà, một sản phẩm quan trọng của nhiệm vụ là bản đồ phân vùng mức độ ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt nguồn nước ở tỷ lệ 1:100.000. Cùng với đó, danh mục các nguồn nước mặt bị ảnh hưởng sẽ được tổng hợp trên phạm vi toàn quốc và lấy ý kiến các bộ, ngành, địa phương, đơn vị có liên quan trước khi hoàn thiện.

Việc lập bản đồ và danh mục không chỉ giúp nhận diện rõ những khu vực đang chịu áp lực lớn về nguồn nước mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ công tác quản lý, bảo vệ, điều hòa, phân phối và phục hồi nguồn nước.

Xác định rõ từng mức độ ô nhiễm, suy thoái và cạn kiệt

Đại diện Trung tâm Cảnh báo và Dự báo tài nguyên nước (Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước) cho biết, dự thảo Bộ tiêu chí đề xuất kết hợp chỉ tiêu định lượng, chỉ tiêu định tính và các ngưỡng nhận diện phù hợp với từng dạng suy giảm của nguồn nước.

Bộ tiêu chí hướng tới việc thống nhất phương pháp đánh giá hiện trạng nguồn nước mặt sông liên tỉnh trên phạm vi toàn quốc; xác định cụ thể đoạn sông bị ô nhiễm, suy thoái hoặc cạn kiệt; phân loại mức độ ảnh hưởng và lập danh mục những nguồn nước cần được ưu tiên bảo vệ, phục hồi. Kết quả phân loại cũng là căn cứ để đề xuất giải pháp quản lý phù hợp với tình trạng của từng nguồn nước.

Đối với nguồn nước bị ô nhiễm, nhóm chỉ tiêu định lượng tập trung vào các thông số phản ánh chất lượng nước như pH, tổng chất rắn lơ lửng (TSS), nhu cầu ôxy sinh hóa (BOD₅), nhu cầu ôxy hóa học (COD), ôxy hòa tan (DO), tổng phosphor (TP), tổng nitơ (TN), Coliform và chỉ số chất lượng nước (WQI).

Các số liệu quan trắc được kết hợp với những dấu hiệu định tính như biến đổi bất thường về màu sắc, mùi, hiện tượng cá chết hoặc sinh vật thủy sinh suy giảm; phản ánh của cộng đồng dân cư và những biến động do hoạt động của con người gây ra. Cách tiếp cận này giúp hạn chế việc đánh giá nguồn nước chỉ dựa trên một số liệu riêng lẻ tại một thời điểm.

Đối với nguồn nước bị suy thoái, ngoài nhóm thông số về chất lượng nước, dự thảo bổ sung các chỉ tiêu thủy văn, trong đó đáng chú ý là lưu lượng trung bình mùa cạn. Các dấu hiệu trực quan, phản ánh của cộng đồng và khả năng tự phục hồi của nguồn nước cũng được xem xét để đánh giá đầy đủ mức độ suy giảm cả về chất lượng, số lượng và chức năng của nguồn nước.

Trong khi đó, nguồn nước bị cạn kiệt được nhận diện chủ yếu thông qua biến động lưu lượng, mực nước và tình trạng mất cân bằng dòng chảy. Các biểu hiện như lòng sông trơ đáy, dòng chảy bị gián đoạn hoặc cạn dòng trong mùa khô là những dấu hiệu thực tế quan trọng để đối chiếu, phân loại.

Việc phân biệt rõ ba trạng thái ô nhiễm, suy thoái và cạn kiệt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một nguồn nước có thể bị suy giảm chất lượng nhưng chưa cạn kiệt; ngược lại, nguồn nước có thể thiếu hụt nghiêm trọng về dòng chảy dù một số thông số chất lượng nước vẫn nằm trong giới hạn cho phép. Vì vậy, Bộ tiêu chí cần bảo đảm phản ánh đúng bản chất, mức độ và nguyên nhân của từng vấn đề để lựa chọn giải pháp can thiệp phù hợp.

Bộ tiêu chí sẽ tạo lập một phương pháp thống nhất để nhận diện, đánh giá và phân loại các nguồn nước bị ô nhiễm, suy thoái, cạn kiệt. Đây là cơ sở quan trọng để xác định đúng nguồn nước cần ưu tiên bảo vệ, phục hồi; hỗ trợ xây dựng kế hoạch quản lý, phân bổ nguồn lực và triển khai các giải pháp phòng ngừa, khắc phục hiệu quả, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước và phục vụ phát triển bền vững.