Suy nghĩ lại vai trò của tự nhiên trong công tác quy hoạch và quản lý đập

Các đập lớn đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, an ninh lương thực và phát triển quốc gia. Họ cũng có thể giúp xã hội ứng phó với biến đổi khí hậu bằng cách giữ nước, bảo vệ con người và tài sản do lũ lụt, và tạo ra điện sạch hơn

Tuy nhiên, những con đập lớn đang gây tranh cãi vì những tác động tiêu cực đến xã hội và môi trường liên quan đến lịch sử. Trong số những người đề xuất đập, cuộc tranh luận tập trung vào cách tốt nhất để vượt qua những tác động này và số tiền tài trợ dự án sẽ dành cho mục đích này.

bai152

Trường hợp đầu tư vào thiên nhiên

Trước các đập nước, các hệ sinh thái ảnh hưởng không chỉ đến lượng nước xâm nhập vào hồ chứa mà còn có chất lượng nước. Các hệ sinh thái tự nhiên (rừng, đồng cỏ và đất ngập nước) có xu hướng làm tốt hơn việc điều hoà dòng nước – và, quan trọng, là trầm tích và chất dinh dưỡng – hơn là hệ thống nông nghiệp và đô thị. Điều này tạo ra sự khác biệt lớn vì ba lý do. Thứ nhất, việc điều tiết dòng chảy lớn hơn dẫn đến hoạt động đập hiệu quả hơn. Thứ hai, giảm tải trầm tích chảy vào hồ chứa, tuabin điện và các thiết bị khác kéo dài. Và thứ ba, chất lượng nước tốt hơn làm giảm chi phí điều trị.

Các hệ sinh thái tự nhiên cũng đóng một vai trò quan trọng ở hạ lưu các con đập, cung cấp nhiều lợi ích từ các dịch vụ hệ sinh thái mà chúng cung cấp. Nước, trầm tích và chất dinh dưỡng mà giao thông trên sông rất quan trọng đối với chăn thả gia súc và nông nghiệp ở các vùng ngập, vườn ven sông và cả thủy sản ven sông và ven biển. Trên toàn cầu, hàng trăm triệu người phụ thuộc vào cá, vật nuôi và cây trồng mà các hệ thống này sản xuất, dựa vào dòng chảy tự nhiên của sông.

Theo quan điểm của những người đề xướng xây dựng đập, “đầu tư vào thiên nhiên” không phải là lãng phí tiền bạc hoặc làm tăng lợi nhuận. Ngược lại, các khoản đầu tư này cũng quan trọng như bê tông và thép cần thiết để xây dựng đập và hồ chứa, góp phần vào khả năng phục hồi lâu dài và tính bền vững của cơ sở hạ tầng này. Những hồ chứa trong cảnh quan thiên nhiên không chỉ tốt cho môi trường và con người mà còn có ý nghĩa kinh tế tốt.

Từ nguyên tắc để thực hành

Lưu vực sông Tana ở Kenya chiếm 21% diện tích toàn quốc, đóng góp 50% tổng lượng nước sông đổ vào Ấn Độ Dương và chiếm 18% dân số cả nước. Trong lưu vực này – Kenya quan trọng nhất về mặt kinh tế – năm con đập lớn được xây dựng từ năm 1968 cung cấp điện thủy điện cho lưới điện quốc gia và chứa nước cho thủy lợi quy mô lớn và đất nước này có kế hoạch xây thêm đập.

Tuy nhiên, những hệ thống đã hoạt động đã làm thay đổi dòng chảy sông, phá hoại nghiêm trọng các dịch vụ hệ sinh thái hạ lưu quan trọng như chăn thả gia súc trên vùng ngập lũ, nền nông nghiệp suy thoái lũ lụt, vườn ngân hàng và nghề cá. Theo các phân tích gần đây, được thực hiện như là một phần của dự án khí hậu , tác động của các đập vào các dịch vụ hệ sinh thái này thay đổi hàng năm nhưng có thể chi phí trung bình khoảng 60-70 triệu đô la Mỹ cho những lợi ích bị mất. Hơn nữa, sự thay đổi dòng chảy sông đã ảnh hưởng xấu đến sinh kế của hơn một triệu người, nhiều người trong số đó là những người nghèo nhất trong nước.

Đầu nguồn từ các con đập ở vùng thượng lưu của lưu vực, tăng dân số cùng với các hoạt động nông nghiệp không bền vững như cày trên sườn dốc, đã dẫn đến sự gia tăng đáng kể sự xói mòn đất. Kết quả là hồ chứa Masinga – thượng nguồn lớn nhất và xa nhất – đã mất khoảng 10% công suất lưu trữ kể từ năm 1981 và có thể hoàn toàn chứa đầy phù sa trong vòng 65 năm.

Quản lý đập cân bằng

Để chống lại những tác động này, một nhóm các đối tác thành lập quỹ nước đầu tiên của châu Phi vào năm 2015. Được gọi là  Quỹ Nước của Nairobi , quan hệ đối tác giữa nhà nước và tư nhân được hài hòa để đầu tư vào các phương pháp tiếp cận dựa trên cảnh quan rộng hơn để giảm sự xói mòn bằng các can thiệp có mục tiêu trong cơ sở hạ tầng tự nhiên lưu vực phía trên. Các hoạt động bao gồm phục hồi vùng đệm cỏ ở các vùng ven sông gần suối và sông ngòi, quản lý đất đai được cải thiện và các kỹ thuật ổn định đất (sân vườn và nông lâm kết hợp) và khôi phục đất thoái hoá.

Kế hoạch kinh doanh “Quỹ nước” của quỹ Water Fund ước tính rằng 10 triệu đô la Mỹ chi cho cơ sở hạ tầng tự nhiên ở lưu vực phía trên có thể mang lại lợi nhuận 21,5 triệu đô la trong vòng 35 năm qua việc sản xuất thủy điện bền vững hơn và giảm chi phí xử lý nước. Nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng, nếu được thực hiện đúng, những hành động này, mặc dù không loại trừ được vấn đề xói mòn đất, có thể giúp làm giảm nó. Hơn nữa, họ có thể cung cấp bằng chứng về khái niệm cần thiết để đảm bảo đầu tư lớn hơn trên toàn bộ lưu vực của lưu vực để giải quyết các tác động của biến đổi khí hậu sau năm 2025. Các nghiên cứu gần đây, nhấn mạnh rằng cần có những quyết định khó khăn về hệ sinh thái các dịch vụ phục hồi hoặc duy trì, và do đó các khoản trợ cấp sẽ được tích lũy và cho ai.

Xuống hạ lưu, thách thức là vận hành các con đập theo một cách cân bằng duy trì dòng chảy cao mà lợi ích về vùng ngập lũ phụ thuộc nhưng không có các trận lụt tàn phá hủy hoại cuộc sống và sinh kế. Cách tiếp cận này có thể giảm nhẹ việc phát điện. Tuy nhiên, đầu tư từ thượng nguồn đập sẽ làm giảm tải trầm tích và cải thiện dòng chảy nước vào các hồ chứa, giúp làm cho hoạt động đập trở nên linh hoạt hơn và giảm chi phí phát thải nước hạ lưu.

Lợi nhuận từ việc đầu tư vào thiên nhiên không chỉ phụ thuộc vào lợi ích từ khôi phục lại cảnh quan sinh thái mà còn từ các dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp, cả ở địa phương và hạ lưu, trên toàn lưu vực sông. Những khoản đầu tư này có thể đi trực tiếp vào khôi phục và quản lý cảnh quan hoặc có thể nhằm mục đích tăng cường hoạt động của đập và các cơ sở hạ tầng khác.

Với việc xây dựng đập lớn ngày càng tăng, đã đến lúc phải suy nghĩ lại mối quan hệ giữa tự nhiên và đập, và để cho sự đầu tư vào thiên nhiên có tầm quan trọng giống như các yếu tố khác của các công trình đập lớn. Đầm và thiên nhiên phải làm việc song song để giúp duy trì tính bền vững ở trung tâm của chương trình phát triển toàn cầu. Nói một cách đơn giản, đầu tư vào thiên nhiên không chỉ tốt cho con người và tốt cho hành tinh mà còn vì lợi ích cuối cùng.